मनोरंजनापेक्षा जागरूकतेवर भर, बालरंगभूमीचा वेगळा प्रवास
भारतीय सामाजिक वास्तवाशी जोडलेली नवी दिशा
मुलांनी निष्क्रीयपणे उत्तरे स्वीकारण्याऐवजी प्रश्न विचारले पाहिजेत, या ठाम विचारातून ग्रिप्स थिएटर इंडियाने ४० वर्षांचा टप्पा गाठला आहे. पुण्यात मोहन आगाशे यांनी स्थापन केलेली ही संस्था बालरंगभूमीला केवळ मनोरंजन न ठेवता सामाजिक जाणीव देणारे माध्यम बनवत आली आहे. जर्मन नाटककार वोल्कर लुडविग यांच्या विचारांनी प्रेरित झालेल्या या चळवळीने अनेक पिढ्यांवर प्रभाव टाकला आहे. ग्रिप्स थिएटरने मुलांच्या वास्तव समस्यांना रंगमंचावर मांडत त्यांना एकटे नसल्याची जाणीव करून दिली. चार दशकांनंतरही प्रश्न विचारणारे, विचारशील नागरिक घडवण्याचे ध्येय कायम आहे.
पुणे : मुलांना विचार करण्याची, प्रश्न विचारण्याची आणि समाजाचा जबाबदार भाग बनण्याची प्रेरणा देणाऱ्या ग्रिप्स थिएटर इंडियाने ४० वर्षे पूर्ण केली आहेत. पुण्यात मोहन आगाशे यांनी स्थापन केलेल्या या संस्थेची प्रेरणा बर्लिनमधील बाल नाट्य चळवळीपासून मिळाली होती.
प्रहार डिजिटल शी खास संवाद साधताना जर्मन नाटककार वोल्कर लुडविग यांनी स्पष्ट केले की, ग्रिप्स थिएटरचा उद्देश केवळ मनोरंजन नव्हता. “मुलांना प्रश्न विचारणे योग्य आहे हे सांगणे हा आमचा मूळ हेतू होता. त्यांनी स्वतंत्र विचार करावा आणि आपण समाजाचा भाग आहोत, याची जाणीव ठेवावी,” असे ते म्हणाले.
१९६९ साली बर्लिनमध्ये ग्रिप्स थिएटरची स्थापना झाली, तेव्हा बालनाट्य म्हणजे परीकथा आणि उत्सवी देखावे इतकेच मर्यादित होते. लुडविग यांनी सांगितले की, विद्यार्थी चळवळी आणि राजकीय विचारांच्या प्रभावातून ग्रिप्सचा वेगळा प्रवास सुरू झाला. “आम्हाला मुलांच्या दैनंदिन समस्या रंगमंचावर आणायच्या होत्या, जेणेकरून ते एकटे नाहीत हे त्यांना कळावे,” असे त्यांनी नमूद केले.
ग्रिप्स थिएटर इंडियाची स्थापना करताना मोहन आगाशे यांनी या तत्त्वज्ञानाचा भारतीय संदर्भात अनुवाद केला. त्यांनी याला “मनोरंजनातून जागरूकता निर्माण करणे” असे स्वरूप दिले. यावर लुडविग म्हणाले, “हसत-हसत विचार मांडणे ही सर्वोत्तम पद्धत आहे आणि ती जगभर परिणामकारक ठरते.”
ग्रिप्स नाटकांच्या राजकीय आणि सामाजिक आशयामुळे सुरुवातीच्या काळात टीका झाली. मुलांना प्रौढांना प्रश्न विचारायला शिकवल्याने अधिकाराला आव्हान दिले जात असल्याचा आरोपही झाला. मात्र, “आज त्या सगळ्या शंका दूर झाल्या आहेत आणि ग्रिप्सला जर्मनीतही व्यापक स्वीकार मिळाला आहे,” असे लुडविग यांनी सांगितले.
गुंडगिरी, स्थलांतर, तुटलेली कुटुंबे, ओळख आणि शालेय जीवन असे विषय ग्रिप्सच्या नाटकांतून मांडले जातात. या कथांसाठी संशोधन आणि मानसशास्त्रीय अभ्यासाचा आधार घेतला जातो, विशेषतः आजच्या अति-कनेक्टेड पण भावनिकदृष्ट्या एकाकी होत चाललेल्या मुलांसाठी.
“आमच्या प्रेक्षकांपैकी सुमारे ३५ टक्के मुले स्थलांतरित किंवा विविध पार्श्वभूमीतील आहेत. त्यांच्या रोजच्या समस्या आम्ही रंगमंचावर मांडतो,” असे लुडविग म्हणाले. यामुळे बहुपिढींचे प्रेक्षक तयार झाले असून, बालपणी ग्रिप्स पाहिलेली मुले आज आपल्या मुला-नातवंडांसह पुन्हा थिएटरमध्ये येत असल्याचे त्यांनी सांगितले.
भारतात, श्रीरंग गोडबोले यांच्या नेतृत्वाखाली ग्रिप्स थिएटर इंडियाने मूळ भारतीय लेखन, निर्मिती आणि स्थानिक सामाजिक-राजकीय वास्तवावर आधारित नाटके सादर करण्याचा निर्णय घेतला आहे. लुडविग यांनी या बदलाचे स्वागत करत सांगितले, “प्रत्येक देशाच्या समस्या वेगळ्या असतात. भारतीय सहकाऱ्यांनी ग्रिप्स विचारसरणीचा वापर करून स्वतःचा आवाज शोधला आहे.”
चार दशकांनंतरही ग्रिप्स थिएटर इंडिया ही केवळ एक संस्था न राहता एक विचारांची चळवळ बनली आहे, जी आधी प्रश्न विचारणारे आणि नंतर जबाबदारीने उत्तरे स्वीकारणारे नागरिक घडवण्याचे कार्य करत आहे.
