आदर आणि भीती यांचा दुर्मिळ संगम असलेला नेता
वाद, सत्ता, संघर्ष आणि अपूर्ण मुख्यमंत्रीपदाचा प्रवास
महाराष्ट्राच्या राजकारणात चार दशकांहून अधिक काळ प्रभाव टाकणारे अजित पवार हे आदर आणि भीती यांचा दुर्मिळ संगम असलेले नेते होते. वादांच्या भोवऱ्यातूनही त्यांनी सातत्याने सत्तेच्या केंद्रस्थानी आपले स्थान टिकवले. सहकार, सिंचन, अर्थकारण आणि सत्तेची यंत्रणा यांचे बारकावे त्यांनी खोलवर आत्मसात केले. सहा वेळा उपमुख्यमंत्रीपद भूषवूनही मुख्यमंत्रीपदाचे स्वप्न मात्र अपूर्णच राहिले. अखेर एका क्षणात नियतीने त्यांच्या दीर्घ राजकीय प्रवासाला पूर्णविराम दिला.
पुणे : अजित पवार हे महाराष्ट्रातील अशा दुर्मिळ नेत्यांपैकी एक होते, ज्यांच्याबद्दल लोकांना एकाच वेळी आदरही वाटत होता आणि भीतीही. ते सहजपणे लोकप्रिय होणारे नेते नव्हते, मात्र एकदा विश्वास बसला की तो कायमचा ठसत असे. वादांनी भरलेली कारकीर्द असूनही, निवडणूक निकालांची पर्वा न करता प्रत्येक संकटातून बाहेर पडून पुन्हा सत्तेच्या टेबलावर जागा मिळवण्याची राजकीय हुशारी त्यांच्याकडे होती.
१९५९ मध्ये राजकीयदृष्ट्या वर्चस्व असलेल्या पवार कुटुंबात जन्म झालेले अजित पवार, आपले काका शरद पवार या मराठा राजकारणातील बलाढ्य नेत्याच्या सावलीत वाढले. शरद पवार जिथे थेट जनतेशी जोडले गेले, तिथे अजित पवारांनी संख्या, नेटवर्क आणि सत्तेची यंत्रणा उभी केली. विशेषतः बारामती या कौटुंबिक बालेकिल्ल्यातील मजबूत नेटवर्कमुळे त्यांनी लढवलेल्या निवडणुकांमध्ये अपराजित राहण्याचा विक्रम केला.
२०१९ मध्ये मुलगा पार्थ पवार लोकसभा निवडणुकीत पराभूत झाल्यानंतर काका-पुतण्यांमधील दुरावा वाढला. त्याच वर्षी ७२ तासांच्या देवेंद्र फडणवीस सरकारमध्ये सहभाग आणि पुढे २०२३ मध्ये राष्ट्रवादी काँग्रेसमधील उभी फूट यामुळे हे अंतर अधिक गडद झाले.
सिंचन घोटाळे, सहकारी बँक प्रकरणे, जमिनीचे व्यवहार आणि कुप्रसिद्ध ‘धरणात लघवी’ या वक्तव्यामुळे त्यांच्या सार्वजनिक प्रतिमेला मोठे धक्के बसले. प्रत्येक वादाने त्यांना घायाळ केले, मात्र कोणताही वाद त्यांना संपवू शकला नाही.
सहा वेळा उपमुख्यमंत्री होऊनही आणि महत्त्वाची खाती हाताळूनही अजित पवार मुख्यमंत्रीपदाचा अंतिम उंबरठा कधीच ओलांडू शकले नाहीत. “मी मुख्यमंत्री होण्याची महत्त्वाकांक्षा बाळगली होती, पण योग अजून आलेला नाही,” असे ते अनेकदा म्हणत.
१९९१ मध्ये त्यांनी बारामती लोकसभा मतदारसंघ तब्बल ३.३६ लाख मतांनी जिंकत राजकीय पदार्पण केले. शरद पवारांना संसदेत परतण्याची संधी देण्यासाठी त्यांनी स्वतः खासदारकीचा राजीनामा दिला. त्याच वर्षी बारामती विधानसभा जागा जिंकून त्यांनी २०२४ पर्यंत सलग आठ वेळा हा मतदारसंघ राखून ठेवला.
सिंचन, ग्रामीण विकास, अर्थ आणि नियोजन यांसारखी खाती सांभाळताना त्यांनी कामाची गती आणि निर्णयक्षमता दाखवली. “माझ्या टेबलावर प्रलंबित फाइल्स मला आवडत नाहीत,” हे त्यांचे वाक्य प्रसिद्ध होते. मात्र २०१२ मधील सिंचन अनियमिततेच्या आरोपांनंतर त्यांना मंत्रिमंडळातून राजीनामा द्यावा लागला.
नोव्हेंबर २०१९ मधील भाजपसोबतची अचानक युती, एमव्हीएमधील पुनरागमन आणि जुलै २०२३ मधील भाजप-शिवसेना सरकारमध्ये सहभाग हे त्यांच्या राजकीय जुगाराचे टप्पे ठरले. तरीही त्यांनी शाहू-फुले-आंबेडकर विचारधारेशी बांधिलकी जपल्याचा दावा केला.
अजित पवार कार्यकर्त्यांशी थेट संवाद, नावे लक्षात ठेवण्याची सवय, तीक्ष्ण आणि विनोदी भाषणशैली यासाठी ओळखले जात होते. वक्तशीरपणा ही त्यांची खास ओळख होती. त्यांनी स्वतःला महाराष्ट्राचा ‘दादा’ म्हणून मांडले आणि गुलाबी जाकीट व पगडी हे त्यांचे वेगळे राजकीय प्रतीक बनले.
अखेर चार दशकांचा दीर्घ राजकीय डाव एका क्षणात संपला. सरकारे घडवणारा, अर्थसंकल्पांवर नियंत्रण ठेवणारा आणि आघाड्या बदलणारा नेता असा त्यांचा वारसा कायम राहील. स्वप्न अपूर्ण राहिले, पण प्रभाव अमिट राहिला.
