प्लास्टिकमुक्त टिफिन-बॉटलपासून शहरव्यापी पर्यावरणीय बदलाकडे
‘मिशन सिटी चक्र’ उपक्रमाचा शाळांमधून समाजापर्यंत प्रभाव
पुणे : प्लॅस्टिकचे जेवणाचे डबे आणि पाण्याच्या बाटल्या बदलण्याच्या एका साध्या प्रयत्नातून सुरू झालेली चळवळ आज पुण्यातील सर्वात मोठ्या शाळा-नेतृत्वाखालील पर्यावरण उपक्रमांपैकी एक ठरली आहे. ‘मिशन सिटी चक्र’ या उपक्रमाने आतापर्यंत 80,000 हून अधिक विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचत शून्य-कचऱ्याची सवय रुजवली आहे.
गोखले इन्स्टिट्यूट ऑफ पॉलिटिक्स अँड इकॉनॉमिक्सच्या सेंटर फॉर सस्टेनेबल डेव्हलपमेंटतर्फे राबविण्यात येणाऱ्या ‘मिशन सिटी चक्र’चा उद्देश प्लॅस्टिक कचरा उगमस्थानीच कमी करणे हा आहे. त्यासाठी शाळांची धोरणे, नियम आणि विद्यार्थ्यांच्या दैनंदिन सवयींमध्ये ठोस बदल घडवून आणले जात आहेत.
आतापर्यंत या मोहिमेने पुण्यातील 655 पेक्षा अधिक शाळांमध्ये काम केले आहे. त्यापैकी 130 शाळांनी शून्य-कचरा शाळा धोरण अधिकृतपणे स्वीकारले आहे किंवा तसे करण्याचे वचन दिले आहे. या शाळांमध्ये एकट्या 80,000 हून अधिक विद्यार्थी शिकत आहेत.
या धोरणांतर्गत तीन स्पष्ट नियम राबवले जात आहेत —
- स्टीलचे टिफिन आणि पाण्याच्या बाटल्यांचा वापर
- प्लास्टिक किंवा लॅमिनेटेड कव्हरचे संपूर्ण निर्मूलन
- शाळेच्या आवारात एकदाच वापरल्या जाणाऱ्या प्लास्टिकवर बंदी
मिशन सिटी चक्रचा प्रभाव केवळ कचरा कमी करण्यापुरता मर्यादित नाही. मुलांच्या आरोग्याशी संबंधित गंभीर प्रश्नांवरही तो भाष्य करतो.
प्रोजेक्ट लीड अदिती देवधर म्हणाल्या, “मुले दिवसाचा मोठा भाग शाळेत घालवतात. तेथे ते काय खातात आणि काय पितात, याचा त्यांच्या आरोग्यावर दीर्घकालीन परिणाम होतो. प्लास्टिकपासून दूर राहणे ही आरोग्यदृष्ट्याही गरज आहे.”
या उपक्रमाचा केंद्रबिंदू म्हणजे मुख्याध्यापकांना धोरणकर्ते म्हणून सक्षम करणे. केवळ जनजागृती न करता, शाळांच्या लेखी नियमांमध्ये — जसे की शिस्तसंहिता किंवा गणवेश नियम — प्लास्टिकविरोधी धोरणांचा समावेश केला जात आहे. यासोबतच विद्यार्थी व पालकांसाठी संवादात्मक सत्रेही घेतली जातात.
हुजूरपागा इंग्लिश मीडियम स्कूल व ज्युनियर कॉलेजच्या प्राचार्या प्रियदर्शनी पुरोहित म्हणाल्या,
“या उपक्रमामुळे आमचे विद्यार्थी अधिक जबाबदार आणि पर्यावरणाबाबत जागरूक झाले आहेत.”
देवधर यांनी शहरी कचरा व्यवस्थापनातील मूलभूत त्रुटी अधोरेखित करत सांगितले,
“आपण सतत कचरा साफ करत राहतो, पण तो का निर्माण होतो याचा विचार करत नाही. प्लास्टिक नैसर्गिक चक्राचा भाग नाही. त्यामुळे तो आपल्या घरात आणि शाळांमध्ये येण्याआधीच नाकारणे हाच सर्वात प्रभावी उपाय आहे.”
दर आठवड्याला नवीन शाळा उपक्रमात सहभागी होत असून, वर्षाच्या मध्यापर्यंत शून्य-कचरा शाळांची संख्या दुप्पट होईल अशी अपेक्षा आहे. या उपक्रमाच्या मोजता येणाऱ्या परिणामांमुळे तो भविष्यातील जागतिक नागरी सहभाग विक्रमासाठीही संभाव्य स्पर्धक मानला जात आहे.
विद्या व्हॅली स्कूलच्या प्राचार्या नलिनी सेनगुप्ता म्हणाल्या,
“स्टीलची भांडी आणि बाटल्या स्वीकारणे हे केवळ पर्यावरणासाठी नव्हे तर पुढील पिढीसाठी दिलेले मूल्यवान योगदान आहे. आजच्या कृतींमुळेच आपल्या मुलांना मिळणाऱ्या जगाचा आकार ठरतो.”
शाळा हा या मोहिमेचा कणा असला, तरी ‘मिशन सिटी चक्र’ रेस्टॉरंट्स, पॅकेजिंग पुरवठादार आणि वितरण प्लॅटफॉर्म्ससोबतही काम करत आहे. विद्यार्थी हे बदल घराघरात घेऊन जात खरे बदलाचे एजंट बनत आहेत.
देवधर म्हणाल्या,
“शून्य-कचरा पुणे आणि शून्य-कचरा भारत हे आमचे स्वप्न आहे. जेव्हा मुले बदल घडवतात, तेव्हा केवळ सवयीच नाही तर शहरांचे भविष्य बदलते.”
