न्यूट्रॉन तारे, कृष्णविवर आणि ब्रह्मांडातील रहस्यांचा शोध घेणारी भारतीय वैज्ञानिक

LIGO India उपक्रमातून विज्ञान सर्वसामान्य आणि विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवण्यावर भर

खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ देबाराती चॅटर्जी या गुरुत्वाकर्षण लहरी आणि कॉम्पॅक्ट ताऱ्यांच्या संशोधनासाठी ओळखल्या जातात. त्या पुण्यातील इंटर-युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर ॲस्ट्रॉनॉमी अँड ॲस्ट्रोफिजिक्समध्ये सहयोगी प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. विज्ञान केवळ प्रयोगशाळांपुरते मर्यादित न ठेवता ते सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचावे, यासाठी त्या सातत्याने प्रयत्न करत आहेत. विशेषतः महिलांनी विज्ञान क्षेत्रात पुढे यावे, यासाठी त्या प्रेरणादायी काम करत आहेत. गुरुत्वाकर्षण लहरींच्या संशोधनाबरोबरच विज्ञान संवाद आणि विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करण्यावर त्यांचा विशेष भर आहे.

पुणे : खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ देबाराती चॅटर्जी या न्यूट्रॉन तारे, कृष्णविवरांच्या टक्कर आणि ब्रह्मांडातून प्रवास करणाऱ्या गुरुत्वाकर्षण लहरी यांसारख्या गुंतागुंतीच्या विषयांवर संशोधन करतात. मात्र त्यांच्या कार्याचा केंद्रबिंदू फक्त संशोधन नसून विज्ञान सर्वसामान्यांसाठी समजण्यास सोपे आणि उपलब्ध करणे हेही आहे.

पुण्यातील इंटर-युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर ॲस्ट्रॉनॉमी अँड ॲस्ट्रोफिजिक्स (IUCAA) येथे त्या सहयोगी प्राध्यापक असून LIGO India प्रकल्पासाठी आउटरीच लीड म्हणूनही काम करतात. त्यामुळे त्या अत्याधुनिक खगोलभौतिकशास्त्र आणि विज्ञान जनसंपर्क या दोन्ही क्षेत्रांच्या संगमावर कार्यरत आहेत.

त्या सांगतात की न्यूट्रॉन तारे हे विश्वातील सर्वात घन वस्तूंमध्ये मोडतात. अशा ताऱ्यांच्या आतील पदार्थाची अवस्था इतकी टोकाची असते की पृथ्वीवरील प्रयोगशाळांमध्ये त्याचे पुनरुत्पादन शक्य नाही. त्यामुळे हे तारे मूलभूत भौतिकशास्त्राची चाचणी घेण्यासाठी नैसर्गिक प्रयोगशाळा बनतात.

या संशोधनासाठी आण्विक भौतिकशास्त्र, कण भौतिकशास्त्र, हायड्रोडायनामिक्स आणि संगणकीय सिम्युलेशन यांसारख्या अनेक शाखांचा वापर करावा लागतो. या सर्वांचा उपयोग करून ताऱ्यांची रचना, त्यांची उत्क्रांती आणि त्यांची टक्कर कशी होते याचे मॉडेल तयार केले जाते.

कोलकाता येथे लहानपणापासूनच त्यांच्यात विज्ञानाविषयी कुतूहल निर्माण झाले. त्यांचे वडील अभियंता होते तर आईकडेही मजबूत वैज्ञानिक पार्श्वभूमी होती. त्यामुळे घरात विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाविषयी चर्चा होत असत आणि प्रश्न विचारण्यास नेहमी प्रोत्साहन मिळत असे.

लहानपणी वारंवार स्थलांतर झाल्यामुळे त्यांना नवीन संस्कृती आणि वेगवेगळ्या लोकांशी जुळवून घेण्याचा अनुभव मिळाला. यामुळे जगाबद्दलची उत्सुकता आणि दृष्टीकोन अधिक व्यापक झाला, असे त्या सांगतात.

शालेय जीवनात त्यांनी वादविवाद, एक्सटेम्पोर भाषण, नाट्य, नृत्य आणि ट्रेकिंग यामध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. या उपक्रमांमुळे सार्वजनिक संवाद कौशल्य आणि आत्मविश्वास वाढला, ज्याचा उपयोग नंतर विज्ञान प्रसाराच्या कामात झाला.

त्यांनी सेंट झेवियर्स कॉलेजमधून भौतिकशास्त्रात पदवी आणि कलकत्ता विद्यापीठातून पदव्युत्तर पदवी प्राप्त केली. शिक्षणादरम्यान त्यांनी लहान संशोधन प्रकल्पांवर काम केले आणि त्यातून वैज्ञानिक संशोधनाच्या क्षेत्रात करिअर करण्याची प्रेरणा मिळाली.

डॉक्टरेट पूर्ण केल्यानंतर त्यांच्या संशोधनाने त्यांना जर्मनी आणि फ्रान्ससह युरोपातील अनेक संशोधन संस्थांमध्ये काम करण्याची संधी दिली. मात्र शैक्षणिक क्षेत्रातील निश्चित कालावधीच्या नोकऱ्या आणि सतत स्थलांतर ही आव्हानेही त्यांनी अनुभवली.

त्यांच्या मते, महिला शास्त्रज्ञांसाठी करिअर आणि कुटुंब यामध्ये संतुलन राखणे अधिक कठीण ठरू शकते. अनेक वेळा महिलांना कुटुंबासाठी करिअरशी तडजोड करण्याची अपेक्षा केली जाते, असे त्या नमूद करतात.

2019 मध्ये वैयक्तिक कारणांमुळे त्या भारतात परतल्या आणि पुण्यातील IUCAA मध्ये त्यांना कामाची संधी मिळाली. त्यानंतर त्या LIGO वैज्ञानिक सहकार्याच्या सदस्य बनल्या आणि गुरुत्वाकर्षण लहरी संशोधन आणि विज्ञान प्रसार या दोन्ही क्षेत्रात सक्रिय झाल्या.

साथीच्या काळात त्यांनी ब्लॉग, पॉडकास्ट आणि संशोधकांच्या मुलाखती यांसारख्या उपक्रमांद्वारे गुरुत्वाकर्षण लहरींचे विज्ञान लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला. नंतर हे उपक्रम विज्ञान महोत्सव, सार्वजनिक व्याख्याने आणि ग्रामीण भागातील कार्यक्रमांपर्यंत विस्तारले.

एका शाळा भेटीदरम्यान त्यांनी कथाकथन आणि पॉप-अप पुस्तकांच्या मदतीने गुरुत्वाकर्षण लहरी समजावून सांगितल्या. या सत्रानंतर अनेक मुलींनी भौतिकशास्त्र शिकण्याची इच्छा व्यक्त केली, हा अनुभव त्यांच्यासाठी अत्यंत प्रेरणादायी ठरला.

त्यांच्या मते वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित केल्यास लोक विश्लेषणात्मक विचार करायला शिकतात आणि तर्काच्या आधारावर समस्यांचे निराकरण करण्याची क्षमता वाढते. त्यामुळे अधिक महिलांना विज्ञान शिक्षणाची संधी मिळाल्यास संपूर्ण समाज अधिक सक्षम होईल, असे त्या सांगतात.

चॅटर्जी यांच्या मते विज्ञानाला विविधतेचा मोठा फायदा होतो. वेगवेगळ्या पार्श्वभूमीतील लोक एकत्र आल्यास नवीन प्रश्न विचारले जातात आणि विद्यमान संकल्पनांना आव्हान मिळते, ज्यामुळे अधिक प्रभावी आणि प्रगतीशील विज्ञान घडते.