शिवाजी महाराजांच्या शपथेची भूमी, ‘विभूतीची खान’ म्हणून ओळख
लॅटराइट मातीमागील शास्त्रीय रहस्य उलगडले
पश्चिम घाटात समुद्रसपाटीपासून ४,६९४ फूट उंचीवर वसलेले रायरेश्वर पठार श्रद्धा आणि विज्ञान या दोन्ही दृष्टीने महत्त्वाचे मानले जाते. येथे आढळणारी बहुरंगी माती एकीकडे पवित्र भस्म म्हणून पूजली जाते, तर दुसरीकडे तिच्यामागील भूवैज्ञानिक रहस्य शास्त्रज्ञांनी उलगडले आहे. स्थानिकांच्या श्रद्धेनुसार या मातीमध्ये औषधी आणि दैवी शक्ती आहे. तर अभ्यासानुसार ही माती लॅटराइट आणि विविध धातूंच्या संयुगांमुळे तयार झाली आहे. आज हे पठार निसर्गप्रेमी, ट्रेकर्स आणि पर्यटकांसाठी आकर्षणाचे केंद्र बनले आहे.
पुणे : समुद्रसपाटीपासून ४,६९४ फूट उंचीवर पश्चिम घाटात वसलेले रायरेश्वर पठार आपल्या बहुरंगी मातीसाठी प्रसिद्ध आहे. येथील माती दोन वेगवेगळ्या कथा सांगते — एक श्रद्धेची आणि दुसरी विज्ञानाची. हे पठार शिवमंदिरासाठी ओळखले जाते आणि अशी आख्यायिका आहे की छत्रपती शिवाजी महाराजांनी याच ठिकाणी स्वराज्य स्थापनेची शपथ घेतली होती.
पुण्यापासून सुमारे ८० किमी अंतरावर असलेल्या या पठारावरील ग्रामस्थांचा पिढ्यानपिढ्यांचा विश्वास आहे की येथील माती ही पवित्र भस्म असून तिला उपचारक्षम शक्ती आहे. रायरेश्वर ग्रामस्थ संस्थेचे अध्यक्ष दत्तात्रय जंगम सांगतात की, सणासुदीच्या दिवशी ही माती भगवान शिवाला अर्पण केली जाते. तसेच जनावरांना दुखापत किंवा आजार झाल्यास ही माती त्यांच्या अंगावर लावली जाते.
मात्र, निसर्गप्रेमी आणि ट्रेकर्स यांना या ठिकाणच्या मातीने वेगळीच भुरळ घातली आहे. तिच्या दोलायमान रंगछटांमुळे अनेकजण या ठिकाणाची तुलना पेरूच्या इंद्रधनुष्य पर्वताशी करतात. भवताल या ना-नफा संस्थेच्या भूगर्भशास्त्रज्ञांनी एप्रिल २०२२ मध्ये येथे अभ्यास केला.
भवताल संस्थेचे संस्थापक अभिजीत घोरपडे यांनी सांगितले की, मातीचे नमुने फर्ग्युसन कॉलेजच्या प्रयोगशाळेत तपासण्यात आले. या अभ्यासात मातीच्या रंगामागे लॅटराइट थर आणि लोह, ॲल्युमिनियम, मँगनीज यांसारख्या धातूंचे ऑक्साईड कारणीभूत असल्याचे स्पष्ट झाले. सुरुवातीला १० रंग आढळले, मात्र सखोल तपासणीनंतर किमान सहा प्रमुख छटा असल्याचे निष्कर्ष निघाले.
१६ किमी लांबीच्या पठारात केवळ १.५ एकर क्षेत्र या बहुरंगी मातीसाठी ओळखले जाते. मंदिरापासून सुमारे २ किमी अंतरावर असलेल्या या ठिकाणाला ग्रामस्थ ‘विभूतीची खान’ म्हणतात. विशेष म्हणजे हा भाग दत्तात्रय जंगम यांच्या मालकीच्या जमिनीत येतो. येथे बैल पोळा सण मोठ्या श्रद्धेने साजरा केला जातो.
आघारकर संशोधन संस्थेचे निवृत्त शास्त्रज्ञ विद्याधर बोरकर सांगतात की, रायरेश्वरमधील लॅटराइट थर हा बेसाल्ट (काळा कातळ) खडकावर तयार झाला आहे. उष्णकटिबंधीय हवामान, अतिवृष्टी आणि उष्णतेमुळे खडकांची धूप होऊन लॅटराइट माती तयार होते. या प्रक्रियेत वेगवेगळ्या धातूंच्या संयुगांमुळे रंगछटा निर्माण होतात.
गेल्या काही वर्षांत सोशल मीडियामुळे रायरेश्वर पठार प्रसिद्ध झाले आहे. स्थानिक रहिवासी संदिप जंगम सांगतात की, व्हिडिओ आणि फोटो व्हायरल झाल्यानंतरच या ठिकाणाला राष्ट्रीय पातळीवर ओळख मिळाली. पावसाळ्यात येथे येणाऱ्या पर्यटकांची संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढते, असे ट्रेक आयोजक सचिन देशमुख सांगतात.
मात्र, काही पर्यटकांचे म्हणणे आहे की राज्य सरकारचे दुर्लक्ष अजूनही कायम आहे. मूलभूत सुविधांचा अभाव असून आजही पर्यटकांना ३ किमी पायी चालावे लागते. घोरपडे यांच्या मते, पश्चिम घाटात अशा मातीची रचना इतरत्रही असण्याची शक्यता आहे, पण वैज्ञानिक अभ्यासाशिवाय दावा करणे योग्य नाही.
