पाच-सहा कथानकांची सतत पुनरावृत्ती, नवतेचा अभाव – पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात परखड मांडणी
आजचा भारतीय सिनेमा साहित्यावर नव्हे, तर जुन्या बॉक्स ऑफिस यशांवर अवलंबून आहे. त्यामुळेच कथानकांची पुनरावृत्ती होत असून खऱ्या अर्थाने नवे काहीही पडद्यावर येत नाही, अशी टीका प्रसिद्ध लेखक व समीक्षक बी. जयमोहन यांनी केली.
पुणे : पॅव्हेलियन मॉलमधील खचाखच भरलेल्या सभागृहात, पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवादरम्यान झालेल्या विजय तेंडुलकर स्मृती व्याख्यानात बोलताना, तमिळ व मल्याळम भाषेतील नामवंत लेखक व पटकथालेखक बी. जयमोहन यांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीचे स्पष्ट आणि परखड विश्लेषण मांडले.
“आजचे चित्रपट हे इतर चित्रपटांवर आधारित आहेत. साहित्य हरवले आहे. त्यामुळे आपण सर्वत्र एकाच प्रकारचे चित्रपट पाहतो. पाच-सहा कथानकांची सतत पुनरावृत्ती होत आहे,” असे जयमोहन म्हणाले.
त्यांच्या मते, समस्येचे मूळ तंत्रज्ञानात किंवा प्रेक्षकांच्या बदललेल्या आवडीत नाही, तर चित्रपट निर्माते आणि प्रॉडक्शन हाऊसमधील कथाकथनाची महत्त्वाकांक्षा कमी होण्यात आहे. “एकेकाळी सिनेमा साहित्याकडून शक्ती घेत असे. आता तो कालच्या बॉक्स ऑफिस यशावर उभा आहे. त्यामुळे एक बंद वर्तुळ तयार झाले आहे,” अशी खंत त्यांनी व्यक्त केली.
जयमोहन यांनी कलात्मक आणि व्यावसायिक कादंबऱ्यांमधील फरकही स्पष्ट केला. शास्त्रीय आणि तात्विक कादंबऱ्या साहित्यिकदृष्ट्या समृद्ध असल्या तरी त्यांचे चित्रपट रुपांतर करणे अत्यंत कठीण असल्याचे त्यांनी नमूद केले. याउलट, आधुनिक व व्यावसायिक कादंबऱ्या पात्रकेंद्री आणि संघर्षप्रधान असल्याने त्या सिनेमासाठी अधिक उपयुक्त ठरतात.
“असंरचित, तुटक आणि अतिशय अमूर्त कादंबऱ्या सिनेमात चालत नाहीत. मात्र, एखादी अपूर्ण व्यावसायिक कादंबरीसुद्धा सक्षम दिग्दर्शकाच्या हातात प्रभावी चित्रपटात रूपांतरित होऊ शकते,” असे त्यांनी सांगितले.
पटकथालेखकांसाठी मार्गदर्शन करताना जयमोहन म्हणाले, “कादंबरीतून थेट संवाद उचलू नका. सिनेमात संवादांपेक्षा दृश्ये महत्त्वाची असतात. तात्विक भाषणे चित्रपटाला मारक ठरतात.” कादंबरीचा फक्त गाभा घ्यावा आणि दृश्यात्मक विचारातून पटकथा लिहावी, असा सल्लाही त्यांनी दिला.
आपल्या वैयक्तिक आयुष्यातील अनुभव सांगताना त्यांनी नमूद केले की, दोन वर्षे भिकारी म्हणून देशभर फिरणे, खुनाचा साक्षीदार होणे – या सगळ्यांतूनच ‘एझम उलागम’ कादंबरी आणि पुढे ‘नान कडवूल’ हा चित्रपट जन्माला आला. तसेच ‘पोन्नियिन सेल्वन’साठी पटकथा लिहिताना, रुपांतर म्हणजे केवळ भाषांतर नसून परिवर्तनाची प्रक्रिया असल्याचा त्यांचा विश्वास अधिक दृढ झाला, असे त्यांनी सांगितले.
