खडकाळ बेटावर पिण्याचे पाणी साठविण्याची प्राचीन तंत्रज्ञानाची झलक
भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाचे (ASI) उत्खनन, 7 व्या शतकातील स्टेपवेलसारखी रचना
मुंबईच्या मुख्य भूभागापासून दूर असलेल्या एलिफंटा बेटावरील रहिवाशांनी पाण्याचे प्राचीन व्यवस्थापन करण्यासाठी अत्याधुनिक उपाय शोधले होते. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) च्या उत्खननात 1,500 वर्ष जुना आयताकृती जलाशय आढळला आहे, ज्यामध्ये T-आकाराच्या पायऱ्या आहेत. जलाशयाची लांबी 14.7 मीटर, रुंदी 6.7 मीटर असून आतापर्यंत 5 मीटर खोलीत उत्खनन करण्यात आले आहे.
अभिजित आंबेकर यांच्या मते, ही रचना बेटावरील जलस्रोत व्यवस्थापनासाठी जाणीवपूर्वक तयार केली गेली आहे. एलिफंटाच्या खडकाळ भूभागामुळे पावसाचे पाणी लवकर समुद्रात वाहून जाते, त्यामुळे पिण्याचे पाणी साठवणे आव्हानात्मक होते. हा जलाशय पारंपारिक ‘कुंड’ नसून, गुजरात आणि राजस्थानमधील सुरुवातीच्या स्टेपवेलसारख्या रचनेसारखा आहे. तो प्रादेशिक प्रकाराचे प्रतिनिधित्व करतो आणि 7 व्या शतकाच्या आसपासचा असल्याचे मानले जाते.
उत्खननात 3,000 हून अधिक कुंड्या, मेसोपोटेमियन टॉर्पेडो जार, भूमध्यसागरी ॲम्फोरा आणि इतर आयात केलेल्या सिरेमिक व काचेच्या तुकड्याही जप्त केले गेले आहेत. या जहाजांचा उपयोग प्राचीन सागरी व्यापारात वाइन, तेल, फिश सॉससारख्या वस्तूंची वाहतूक करण्यासाठी केला जात असे. तसेच अकरा नाणी – सहा तांबे, पाच शिसे – देखील मिळाले आहेत, ज्यावर कृष्णराजाचे चित्रण आहे.
अभिजित दांडेकर, संशोधक, डेक्कन कॉलेज पोस्ट-ग्रॅज्युएट रिसर्च इन्स्टिट्यूट, म्हणाले की हा जलाशय आणि बेटावरील रचना धार्मिक स्थळांपेक्षा जास्त व्यापारी नेटवर्क आणि संरक्षणासाठी महत्त्वपूर्ण होती. बेटावरचे लेणी आणि रॉक-कट स्मारक हे सामाजिक, धार्मिक आणि आर्थिक क्रियाकलापांचे केंद्र होते, जे इंडो-मेडिटेरेनियन व्यापार नेटवर्कशी जोडलेले होते.
