जगभरातील वाढत्या संघर्षांच्या पार्श्वभूमीवर स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानाचे महत्त्व अधिक अधोरेखित झाले आहे. भारताने गेल्या काही वर्षांत संरक्षण क्षेत्रात आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने मोठी प्रगती केली असून अनेक अत्याधुनिक प्रणाली विकसित केल्या आहेत. क्षेपणास्त्रे, लढाऊ विमाने, हवाई संरक्षण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि अंतराळ तंत्रज्ञानात देशाने उल्लेखनीय यश मिळवले आहे. संरक्षण निर्यातीमध्येही भारत सातत्याने नवीन विक्रम नोंदवत असून जागतिक स्तरावर विश्वासार्ह भागीदार म्हणून उदयास येत आहे. मात्र, या प्रवासात निधी, तांत्रिक अवलंबित्व आणि जलद अंमलबजावणी यांसारखी आव्हाने अजूनही कायम आहेत.
क्षेपणास्त्रे, आण्विक क्षमता आणि अंतराळ तंत्रज्ञानात मोठी प्रगती
नवी दिल्ली : जागतिक पातळीवर सुरू असलेल्या संघर्षांमुळे स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञान आणि स्थानिक उद्योगांचे महत्त्व अधिक ठळकपणे समोर आले आहे. भारताने संरक्षण उत्पादनात आत्मनिर्भर होण्याचा मार्ग स्वीकारला असून आता देश डिझाइन, विकास आणि तैनाती या सर्व टप्प्यांमध्ये स्वदेशी क्षमतांवर भर देत आहे. पूर्वी आयातीवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असलेला भारत आता आधुनिक आणि बहुआयामी संरक्षण व्यवस्था उभारण्यात यशस्वी होत आहे.
अग्नी-5 क्षेपणास्त्र हे भारताच्या आण्विक प्रतिबंध क्षमतेचे प्रमुख शस्त्र मानले जाते. सुमारे 5,000 किलोमीटरपर्यंत लक्ष्य भेदण्याची क्षमता असलेले हे क्षेपणास्त्र जलद तैनाती आणि उच्च विश्वासार्हतेसाठी ओळखले जाते. यासोबतच अरिहंत वर्गातील अणुशक्तीवर चालणाऱ्या पाणबुड्या आणि के-सीरिज बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्रे भारताच्या समुद्राधारित आण्विक क्षमतेला बळकटी देतात.
ASAT क्षमता प्रदर्शित करून भारताने अंतराळ क्षेत्रातही आपली ताकद सिद्ध केली आहे. उपग्रहविरोधी क्षेपणास्त्र चाचणीमुळे भारताला अंतराळ युद्धासाठी सज्ज राष्ट्रांच्या गटात स्थान मिळाले. त्याचबरोबर NAVIC या स्वदेशी उपग्रह नेव्हिगेशन प्रणालीमुळे संरक्षण दलांना सुरक्षित आणि अचूक मार्गदर्शन सेवा उपलब्ध होत आहेत.
हवाई संरक्षण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि आधुनिक युद्धासाठी नवी तयारी
तेजस हलके लढाऊ विमान हे भारताच्या स्वदेशी लढाऊ विमान प्रकल्पाचे प्रतीक बनले आहे. तेजस Mk1A आणि विकासाधीन Mk2 आवृत्त्यांमुळे भारतीय हवाई दलाची क्षमता वाढणार आहे. त्याचबरोबर प्रकल्प कुशा, आकाश, QRSAM आणि VSHORADS यांसारख्या हवाई संरक्षण प्रणाली भारताच्या बहुस्तरीय संरक्षण जाळ्याला अधिक सक्षम बनवत आहेत.
हायपरसोनिक तंत्रज्ञान प्रात्यक्षिक वाहन (HSTDV) च्या यशस्वी चाचणीमुळे भारताने भविष्यातील हायपरसोनिक क्षेपणास्त्र विकासाचा पाया मजबूत केला आहे. तसेच डायरेक्टेड एनर्जी वेपन्स, सूक्ष्म उपग्रह नक्षत्र, AEW&C नेत्रा Mk2 आणि इंटिग्रेटेड बॅटल मॅनेजमेंट सिस्टम यांसारख्या तंत्रज्ञानामुळे नेटवर्क-केंद्रित युद्धक्षमता अधिक मजबूत होत आहे.
याशिवाय लोइटरिंग युद्धसामग्री, मानवरहित अंडरवॉटर व्हेइकल्स (UUV), स्वदेशी AIP तंत्रज्ञान, AI-आधारित निर्णय समर्थन प्रणाली आणि उच्च-ऊर्जा प्रणोदक यांवरही भारत वेगाने काम करत आहे. या सर्व प्रकल्पांमुळे देशाची संरक्षण क्षमता अधिक सक्षम, लवचिक आणि आधुनिक बनत आहे.
तथापि, निधीची कमतरता, सेमीकंडक्टर आणि प्रणोदन तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व, तसेच काही प्रकल्पांच्या अंमलबजावणीत होणारा विलंब ही आव्हाने अजूनही कायम आहेत. तरीही महासागराच्या तळापासून अंतराळापर्यंत भारताने उभारलेली स्वदेशी संरक्षण क्षमता देशाला भविष्यात अधिक सामर्थ्यशाली बनवण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल मानली जात आहे.
