हॅझमॅट युनिट्सच्या कमतरतेमुळे रासायनिक आणीबाणी हाताळण्यात गंभीर त्रुटी उघड
पुणे-मुंबई द्रुतगती मार्गावर उलटलेल्या गॅस टँकरला निष्प्रभ करण्यासाठी राबवण्यात आलेल्या दीर्घ आणि धोकादायक ऑपरेशनमुळे भारतातील महामार्गांवरील रासायनिक आपत्कालीन परिस्थिती हाताळण्याच्या तयारीतील गंभीर उणिवा पुन्हा एकदा समोर आल्या आहेत. समर्पित, २४ तास कार्यरत घातक सामग्री (HazMat) प्रतिसाद युनिट्स नसणे ही या संकटाची मुख्य कारणे असल्याचे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.
पुणे : घटनेनंतरच्या मूल्यांकनात सहभागी असलेल्या तज्ज्ञांनी सांगितले की, तत्काळ उपलब्ध हॅझमॅट टीम नसल्यामुळे टँकरमधील गॅस सुरक्षितपणे रिकाम्या टँकरमध्ये हस्तांतरित करण्यासारख्या उच्च-जोखमीच्या निर्णयांना विलंब झाला. या विलंबामुळे आपत्कालीन प्रतिसादकर्ते तसेच सर्वसामान्य नागरिक यांचा धोका वाढला.
डिकँटिंग प्रक्रिया (गॅस हस्तांतरण) ही अत्यंत तांत्रिक व वेळखाऊ असून, त्यासाठी अचूक दाब नियंत्रण, विशेष नळ्या आणि सतत निरीक्षण आवश्यक असते. विशेषतः वाहन उलटल्यानंतर व्हॉल्व्ह सैल झाल्यास किंवा टँकर यांत्रिकदृष्ट्या अस्थिर झाल्यास ही प्रक्रिया अधिक गुंतागुंतीची बनते. यामुळे ऑपरेशन अनेक तास चालल्याचे तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले.
उलटलेला टँकर उचलणे हा आणखी एक अत्यंत धोकादायक टप्पा असून, गॅसची पातळी पुरेशी कमी झाल्यानंतरच तो सुरक्षित मानला जातो. कोणतीही घाई झाल्यास अचानक गॅस बाहेर पडून स्फोट होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
संरचनात्मक सुधारणांची गरज
कॅनडा-स्थित EnviroApps चे सह-संस्थापक व सीईओ अमित भार्गव यांनी सांगितले की, भारतातील महामार्गांवर दररोज हजारो घातक मालाचे टँकर धावत असतात. “अशा अपघातांचा धोका कमी करण्यासाठी धोकादायक मालासाठी स्वतंत्र व निश्चित मार्ग आखणे अत्यावश्यक आहे,” असे ते म्हणाले.
CBRN तज्ज्ञ मेजर जनरल पी. के. श्रीवास्तव (निवृत्त) यांनी महाराष्ट्रात समर्पित हॅझमॅट युनिट्स, उद्योग-संबंधित आपत्कालीन प्रतिसाद यंत्रणा आणि जलद कार्यान्वयन प्रोटोकॉलची गरज अधोरेखित केली. “महामार्गावरील अपघात दीर्घकाळ चालणाऱ्या मोठ्या संकटात रूपांतरित होऊ नयेत यासाठी तातडीची गुंतवणूक आवश्यक आहे,” असे ते म्हणाले.
तातडीच्या उपाययोजनांची शिफारस
- रासायनिक व गॅस टँकर आपत्कालीन परिस्थितीसाठी कायदेशीर बंधनकारक SOP
- तेल व रासायनिक कंपन्यांकडून सुसज्ज बचाव व पुनर्प्राप्ती वाहनांची अनिवार्य तैनाती
- महामार्ग व औद्योगिक कॉरिडॉरवर हॅझमॅट युनिट्सचे धोरणात्मक स्थान
- अत्यंत धोकादायक टँकरसाठी कमी वाहतुकीच्या वेळेतच हालचालीची परवानगी
- टँकर चालकांसाठी अनिवार्य आपत्कालीन प्रतिसाद प्रशिक्षण
- प्रत्येक टँकरमध्ये मूलभूत आपत्कालीन किट व रिअल-टाइम कम्युनिकेशन प्रणाली
- अग्निशमन, पोलीस व आपत्ती व्यवस्थापन कर्मचाऱ्यांसाठी विशेष प्रशिक्षण व मॉक ड्रिल
महामार्गावरील वाढता धोका
भारतभर घातक पदार्थांच्या वाहतुकीत झपाट्याने वाढ होत आहे. दररोज सुमारे 1,000 प्रोपीलीन गॅस टँकर आणि 4,000 अमोनिया टँकर विविध औद्योगिक केंद्रांकडे प्रवास करतात. प्रोपीलीन अत्यंत ज्वलनशील असताना, अमोनियाची गळती विषारी वायूमुळे अधिक प्राणघातक ठरू शकते, असा इशारा तज्ज्ञांनी दिला आहे.
नियमन, मार्गनियोजन आणि आपत्कालीन तयारीत तातडीने सुधारणा न केल्यास, साधा महामार्ग अपघात भविष्यात मोठ्या आपत्तीत रूपांतरित होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
