वटपौर्णिमा हा हिंदू धर्मातील एक महत्त्वाचा सण आहे. जो ज्येष्ठ महिन्यातील पौर्णिमेला साजरा केला जातो. या दिवशी विवाहित स्त्रिया आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी वटवृक्षाची पूजा करतात.
वटपौर्णिमेचे धार्मिक महत्त्व:
* सावित्री आणि सत्यवानाची कथा: वटपौर्णिमा या दिवशी सावित्री आणि सत्यवान यांची कथा स्त्रियांमध्ये सांगितली जाते. सावित्रीने आपल्या पती सत्यवानाचा मृत्यू रोखण्यासाठी यमराजाशी लढा दिला. तिच्या सतीत्व आणि धैर्यामुळे प्रभावित होऊन यमराजाने सत्यवानला जीवदान दिले.
या दिवशी स्त्रिया वटवृक्षाची पूजा करतात आणि उपवास करतात.
* वटवृक्षाचे महत्त्व: वटवृक्ष हा हिंदू धर्मात पवित्र मानला जातो. तो अमरत्वाचे प्रतीक आहे आणि भगवान विष्णू आणि शिव यांचा वास असल्याचे मानले जाते.
वटपूर्णिमेचे सामाजिक महत्त्व:
* स्त्रियांमधील बंधुभाव: वटपूर्णिमा हा स्त्रियांमधील बंधुभावाचा सण आहे. या दिवशी स्त्रिया एकत्र येऊन वटवृक्षाची पूजा करतात आणि एकमेकांना सौभाग्याचे प्रतीक म्हणून वाण भेट देतात.
वटवृक्ष हा दीर्घायुषी वृक्ष आहे. वटवृक्षाची पूजा करून स्त्रिया पर्यावरणाचे रक्षण करण्याचा संदेश देतात. यादिवशी विवाहित स्त्रिया वटवृक्षाची पूजा करतात. वटवृक्षाला हळद, कुंकू, फुले आणि नारळ अर्पण करता. वटपौर्णिमेच्या दिवशी स्त्रिया उपवास करतात. यादिवशी वटवृक्षाची आरती केली जाते. वटवृक्षाची पूजा झाल्यावर प्रसाद वितरित करतात.वटपौर्णिमा हा स्त्रियांसाठी आणि पर्यावरणासाठी महत्त्वाचा सण आहे.
*कोकणातील वटपौर्णिमा:*
कोकणात वटपौर्णिमा हा मोठा उत्सव आहे, जो श्रद्धा आणि आनंदाने साजरा केला जातो. ‘आषाढी वडाची पूजा’ आणि ‘ज्येष्ठी वडाची पूजा’ अशा दोन नावांनी ओळखली जाणारी ही वटपौर्णिमा, आषाढ महिन्यातील शुक्ल पक्षात आणि ज्येष्ठ महिन्यातील शुक्ल पक्षात येते.
* सकाळी लवकर उठून स्त्रिया घरात आणि वडाच्या झाडाभोवती साफसफाई करतात.
* नंतर वडाच्या झाडाला हळद, कुंकू, फुले आणि नारळ अर्पण केले जाते.
* स्त्रिया वडाच्या झाडाभोवती सात फेरे मारतात आणि सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना करतात.
* यानंतर, स्त्रिया एकमेकांना नारळ, फुले आणि आंबे फणसाचे गरे वाण म्हणून, प्रसाद म्हणून एकमेकांना देऊन शुभेच्छा देतात.
* दिवसभर उपवास केल्यानंतर रात्री जेवण बनवून कुटुंबासोबत एकत्र जेवण करतात.
वटपौर्णिमेची काही वैशिष्ट्ये:
* पोहे आणि उपमा: वटपौर्णिमेच्या दिवशी कोकणात काही ठिकाणी पोहे आणि उपमा हे पदार्थ आवडीनं बनवले जातात.
या दिवशी स्त्रिया हिरवी साडी आणि हिरव्या बांगड्या घालतात.
वटपौर्णिमा हा स्त्रियांसाठी एकत्र येण्याचा आणि सामाजिक बंध मजबूत करण्याचा उत्सव आहे.
कोकणात वटपौर्णिमा सगळीकडे खास उत्साहाने साजरी केली जाते.
वटपौर्णिमा हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून स्त्रियांसाठी एक सामाजिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमही आहे.
*वटपौर्णिमा आणि आधुनिक महिला: एक बदलता दृष्टीकोन!*
वटपौर्णिमा, ज्याला ज्येष्ठी पूजा म्हणून ओळखले जाते.
पारंपारिकदृष्ट्या, वटपौर्णिमा स्त्रियांसाठी त्यांच्या पतींसाठी समर्पण आणि निष्ठेचा सण मानला जात होता. स्त्रिया उपवास करत, रात्रभर जागरण करत आणि वटवृक्षाची पूजा करत. पुरुषप्रधान समाजात, स्त्रियांसाठी पतीचे आरोग्य आणि कल्याण हे सर्वोच्च प्राधान्य होते.
तथापि, आधुनिक काळात, वटपौर्णिमाचा अर्थ आणि महत्त्व बदलत आहे. स्त्रिया आता अधिक सशक्त आणि स्वतंत्र आहेत आणि त्या पारंपरिक लिंगभेद मानत नाहीत. अनेक महिला वटपौर्णिमा स्त्रीत्व आणि शक्तीचा सण मानतात आणि त्यांच्या स्वतःच्या आयुष्यात यश आणि समाधानासाठी प्रार्थना करतात.
वटपौर्णिमा स्त्रियांना एकत्र येण्याची आणि त्यांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वारशाचा उत्सव साजरा करण्याची संधी देखील देते.वटपौर्णिमा स्त्रियांसाठी एक महत्त्वपूर्ण सण आहे, परंतु त्याचा अर्थ आणि महत्त्व काळानुसार बदलत आहे.वटपौर्णिमा स्त्रियांना एकत्र येण्याची आणि त्यांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वारशाचा उत्सव साजरा करण्याची संधी देखील देते.
हे वटपौर्णिमाव्रत आधुनिक महिला त्यांच्या बदलत्या दृष्टीकोनामुळे पारंपरिकदृष्ट्या, वटपौर्णिमा त्यांच्या पतींसाठी समर्पण आणि निष्ठेच्या सणाबरोबरच आपले स्त्रीत्व आणि शक्तीचा सण म्हणूनहि साजरा करू लागल्या आहेत.
*चंद्रशेखर तेली.*
