मध्ययुगीन मराठी साहित्य व मौखिक परंपरांतून उलगडले सवानांचे खरे स्वरूप
संवर्धन धोरणात सवाना परिसंस्थांना स्वतंत्र ओळख देण्याची गरज
पश्चिम महाराष्ट्रातील सवाना प्रदेश हे अलीकडच्या काळात तयार झालेले किंवा नष्ट झालेल्या जंगलांचे अवशेष नसून ते किमान ७५० वर्षांपासून अस्तित्वात असलेले नैसर्गिक भू-दृश्य असल्याचे संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे. मध्ययुगीन मराठी साहित्य, ओव्या आणि जिवंत मौखिक परंपरांचा अभ्यास करून हे निष्कर्ष मांडण्यात आले आहेत. या सवाना परिसंस्थांमध्ये जैवविविधता आणि स्थानिक संस्कृती यांचा घनिष्ठ संबंध दिसून येतो. त्यामुळे या भागांना निकृष्ट जंगल किंवा ओसाड जमीन समजण्याची धारणा चुकीची ठरते. सवाना परिसंस्थांसाठी स्वतंत्र आणि संवेदनशील संवर्धन धोरणांची आवश्यकता असल्याचे अभ्यासकांनी अधोरेखित केले आहे.
पुणे : ब्रिटिश इकोलॉजिकल सोसायटीच्या “People and Nature” या जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या संशोधनानुसार पश्चिम महाराष्ट्रातील सवाना प्रदेश हे वसाहती काळातील लाकूडतोडीपूर्वीपासून अस्तित्वात असलेले आहेत. मिशिगन स्टेट युनिव्हर्सिटीचे आशिष एन. नेर्लेकर आणि आयआयएसईआर पुणेचे दिग्विजय पाटील यांच्या नेतृत्वाखालील पथकाने या अभ्यासात १३व्या ते २०व्या शतकातील मराठी साहित्य आणि मौखिक परंपरा यांचा सखोल आढावा घेतला.
या अभ्यासात अहिल्यानगर, पुणे, सातारा, सोलापूर, सांगली आणि नाशिक या भागांतील २८ भू-संदर्भित साहित्यिक उताऱ्यांचे विश्लेषण करण्यात आले. या ग्रंथांमध्ये हिवरा, बाभूळ, खैर, तराटी आणि पलाश यांसारख्या सवाना-सूचक वनस्पतींचा वारंवार उल्लेख आढळतो. एकूण ६२ वनस्पती प्रजातींची नोंद करण्यात आली असून त्यातील बहुसंख्य प्रजाती या सवाना परिसंस्थेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
धनगर समाजाच्या ओव्या, पौराणिक कथा आणि स्थानिक समजुतींमधूनही या प्रदेशातील उघडे गवताळ आणि झुडपी भू-दृश्य स्पष्टपणे दिसून येते. अभ्यासकांच्या मते, मराठी व संस्कृत भाषेतील ‘वाण’ आणि ‘जंगला’ हे शब्द नेहमीच दाट जंगल दर्शवत नाहीत, तर अनेकदा कोरडे गवताळ व सवाना प्रदेश यांचाही संदर्भ देतात.
या निष्कर्षांना पुरातत्त्वीय पुरावे, वसाहती काळातील महसूल नोंदी, अभिलेखीय छायाचित्रे, शिकार नोंदी आणि परागकण अभ्यास यांचेही पाठबळ मिळाले आहे. हे सर्व पुरावे एकत्रितपणे दर्शवतात की महाराष्ट्रातील सवाना परिसंस्था ही हवामान, आग आणि चरणे यांच्या प्रभावातून नैसर्गिकरित्या विकसित झाली आहे, मोठ्या प्रमाणावरील जंगलतोडीमुळे नव्हे.
आजही महाराष्ट्रात हजारो चौरस किलोमीटर क्षेत्र सवाना आणि गवताळ प्रदेशाने व्यापलेले आहे. मात्र, राष्ट्रीय पातळीवर या भागांना अनेकदा ओसाड जमीन समजून वृक्षारोपण प्रकल्पांसाठी लक्ष्य केले जाते. अभ्यासकांच्या मते, अशा चुकीच्या धोरणांमुळे जैवविविधतेचे नुकसान होण्याचा आणि पशुपालकांच्या उपजीविकेवर परिणाम होण्याचा धोका आहे.
या पार्श्वभूमीवर, जैवसांस्कृतिक दृष्टिकोन स्वीकारण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. म्हणजेच, निसर्ग आणि संस्कृती यांचे संवर्धन एकत्रितपणे करणे आवश्यक आहे. पश्चिम महाराष्ट्रातील अनेक सवाना स्थळे ही पवित्र नैसर्गिक लँडस्केप असून त्यांचा स्थानिक श्रद्धा, परंपरा आणि देवतांशी घनिष्ठ संबंध आहे, असेही अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.
प्रहार डिजिटलशी बोलताना संशोधकांनी सांगितले की, सवाना परिसंस्थांचा इतिहास आणि त्यांचे महत्त्व धोरणात्मक प्रशिक्षण, जनजागृती आणि संवर्धन नियोजनात समाविष्ट करणे ही काळाची गरज आहे. अन्यथा, आफ्रिका आणि दक्षिण अमेरिकेत घडलेल्या चुका भारतातही पुन्हा होऊ शकतात, असा इशाराही त्यांनी दिला आहे.
“`
