QR कोड स्कॅन करून आता स्वतःच अनुभवता येणार वारसा स्थळांचा इतिहास
महाराष्ट्रातील 24 हून अधिक स्मारकांपर्यंत उपक्रमाचा विस्तार
भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाने महाराष्ट्रातील कुडा लेणी आणि लोहगड किल्ला येथे स्वयं-मार्गदर्शित डिजिटल ऑडिओ टूर प्रणाली सुरू केली आहे. या सुविधेमुळे पर्यटकांना QR कोडच्या माध्यमातून ऐतिहासिक माहिती सहज मिळणार आहे. डिजिटल हेरिटेज वॉक या उपक्रमामुळे स्मारकांचे ऐतिहासिक व स्थापत्य महत्त्व अधिक प्रभावीपणे समजणार आहे. ही सेवा ऑनलाइन तसेच ऑफलाइन पद्धतीने वापरता येणार आहे. भविष्यात हा उपक्रम राज्यातील अनेक महत्त्वाच्या वारसा स्थळांपर्यंत पोहोचवण्याची योजना आहे.
पुणे : भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) ने महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील कुडा लेणी आणि पुणे जिल्ह्यातील लोहगड किल्ला येथे स्वयं-मार्गदर्शित डिजिटल ऑडिओ टूर प्रणाली सुरू केली आहे. या नव्या सुविधेमुळे QR कोड स्कॅन करून पर्यटकांना स्वतःच्या मोबाइल फोनवरून स्मारकांची माहिती ऐकता येणार आहे.
ASI च्या मुंबई मंडळाने सुरू केलेला हा उपक्रम डिजिटल हेरिटेज कार्यक्रमाचा एक भाग असून, टप्प्याटप्प्याने महाराष्ट्रातील किमान 24 अतिरिक्त स्मारकांपर्यंत त्याचा विस्तार करण्यात येणार आहे. ASI मुंबई मंडळाचे अधीक्षक पुरातत्वशास्त्रज्ञ अभिजित आंबेकर यांनी सांगितले की, अनेकदा पर्यटकांना पुरातत्व स्थळांचे महत्त्व, स्थापत्यशास्त्र किंवा ऐतिहासिक संदर्भ नीट समजत नाहीत. ही प्रणाली ही माहितीची दरी भरून काढण्यास मदत करणार आहे.
कुडा लेणी येथे उपलब्ध ऑडिओ गाईडमधून लेण्यांचे स्थापत्य आणि ऐतिहासिक महत्त्व सविस्तरपणे सांगितले जाते. यामध्ये चौल, सोपारा आणि कल्याण येथील प्राचीन व्यापाऱ्यांनी दिलेल्या देणग्यांचा उल्लेख असलेल्या शिलालेखांची माहिती दिली आहे. या लेण्या दानशूर व्यक्तींच्या योगदानातून उभारल्या गेल्याचे ऑडिओ मार्गदर्शकाद्वारे स्पष्ट केले जाते.
आंबेकर यांनी सांगितले की, कोकण किनाऱ्यावर थेट असलेले कुडा लेणी हे एक अद्वितीय गुंफा संकुल आहे. एलिफंटा बेटावर असताना, कुडा लेणी थेट किनाऱ्यावर असल्याने त्याचे वेगळेपण अधोरेखित होते. हे वैशिष्ट्य ऑडिओ टूरमधून पर्यटकांना समजावून सांगण्यात येते.
स्मारकांच्या प्रवेशद्वारांवर आणि आतील महत्त्वाच्या ठिकाणी QR कोड लावण्यात आले आहेत. स्कॅन केल्यानंतर पर्यटकांना ऑनलाइन किंवा ऑफलाइन मोड निवडता येतो. नेटवर्क अडचण असल्यास संपूर्ण ऑडिओ एकदाच डाउनलोड करून 24 तासांपर्यंत वापरता येतो. GPS आधारित प्रणालीमुळे पर्यटक हलताना संबंधित ठिकाणाची माहिती आपोआप सुरू होते.
ही ऑडिओ सेवा सध्या इंग्रजी आणि हिंदी भाषांमध्ये उपलब्ध असून, मराठी आवृत्ती कुडा लेणीपासून सुरू करण्यात येत आहे. पर्यटक इअरफोनद्वारे किंवा थेट मोबाइलवरून ही माहिती ऐकू शकतात. या प्रकल्पासाठी गुंज इंडिया तांत्रिक सहाय्य देत असून, संपूर्ण सामग्री निर्मिती ASI कडून करण्यात आली आहे.
हा उपक्रम 2023 मध्ये वडनगर येथे सुरू करण्यात आलेल्या डिजिटल हेरिटेज वॉकवर आधारित आहे. त्या ठिकाणी आतापर्यंत 28 देशांतील सुमारे 70 हजार पर्यटकांनी या सुविधेचा लाभ घेतला आहे. कुडा आणि लोहगड येथील यशस्वी पायलटनंतर, दर शनिवारी भाजा लेणी, शिवनेरी किल्ला, नाणेघाट यांसह पुणे, कोकण, कोल्हापूर आणि मुंबई विभागातील ASI संरक्षित स्मारकांवर ही सेवा सुरू केली जाणार आहे.
