गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग हा महिलांमध्ये आढळणाऱ्या गंभीर आजारांपैकी एक असून दरवर्षी हजारो महिलांचा जीव घेतो. भारतासारख्या देशांमध्ये नियमित तपासणीचा अभाव असल्याने या आजाराचा धोका अधिक वाढतो. एचपीव्ही संसर्गामुळे होणारा हा कर्करोग अनेक वर्षे लक्षणांशिवाय राहू शकतो. वेळेवर स्क्रीनिंग आणि लसीकरण केल्यास हा आजार टाळता येऊ शकतो. ऑस्ट्रेलियासारख्या देशांनी 2035 पर्यंत निर्मूलनाचे लक्ष्य ठेवून जगासमोर आदर्श निर्माण केला आहे.
स्क्रीनिंगमुळे कर्करोग आधीच थांबतो
पुणे : गर्भाशयाच्या ग्रीवेचा कर्करोग हा प्रामुख्याने एचपीव्ही (ह्युमन पॅपिलोमा व्हायरस) या संसर्गामुळे होतो. हा संसर्ग 10 ते 20 वर्षे शांतपणे शरीरात राहून हळूहळू कर्करोगात रूपांतरित होतो. नियमित स्क्रीनिंगमुळे कर्करोग होण्याआधीच प्री-कॅन्सर पेशींतील बदल ओळखता येतात. त्यामुळे सोप्या उपचारांद्वारे आजार पुढे जाण्यापासून थांबवता येतो.
ज्या देशांमध्ये नियमित स्क्रीनिंग कार्यक्रम राबवले जातात, तेथे मृत्यूदर 70 ते 80 टक्क्यांनी घटलेला आढळतो. 25 ते 74 वयोगटातील 80 टक्के महिलांची तपासणी केल्यास ऑस्ट्रेलियामध्ये प्रति एक लाख महिलांमागे चारपेक्षा कमी रुग्ण राहतील असा अंदाज आहे. भारतात मात्र दरवर्षी 1 लाख 27 हजारांहून अधिक नवीन रुग्ण आढळतात, तरीही 90 टक्के मृत्यू टाळता येऊ शकतात.
एचपीव्ही चाचणी का अधिक प्रभावी?
पूर्वी वापरल्या जाणाऱ्या पॅप स्मीअर चाचण्या पेशींच्या आकारातील बदल ओळखतात, तर एचपीव्ही डीएनए चाचणी थेट विषाणू शोधते. या चाचणीत 99 टक्के प्रकरणांमध्ये संसर्ग लवकर ओळखता येतो. उच्च दर्जाच्या जखमांसाठी एचपीव्ही चाचणी 95 टक्के अचूक असून पॅप स्मीअरची अचूकता केवळ 55 टक्के आहे.
संशोधनानुसार पॅप आणि एचपीव्ही सह-चाचणी केल्यास ओळख 25 टक्क्यांनी वाढते. स्वतः घेतलेले एचपीव्ही नमुने देखील 96 टक्के अचूक ठरले आहेत, जे ग्रामीण भागातील किंवा काम करणाऱ्या महिलांसाठी उपयुक्त ठरतात. आयुष्मान भारत योजनेतून भारतात सुमारे 70 टक्क्यांपर्यंत पोहोच शक्य झाली आहे.
लक्षणे उशिरा का दिसतात?
गर्भाशय मुखाचा कर्करोग सुरुवातीच्या टप्प्यात कोणतीही वेदना किंवा रक्तस्त्राव दाखवत नाही. त्यामुळे बहुतांश महिलांना दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या टप्प्यात आजार समजतो. त्या वेळी अस्वाभाविक स्त्राव किंवा संभोगावेळी वेदना जाणवतात. लवकर निदान झाल्यास 92 टक्के जगण्याची शक्यता असते, तर उशिरा निदान झाल्यास ती 17 टक्क्यांपर्यंत घसरते.
डब्ल्यूएचओने दिलेली लक्षणे दिसू लागणे म्हणजे आजार प्रगत अवस्थेत असल्याचे संकेत असतात. त्यामुळे नियमित तपासणीच सर्वात प्रभावी शस्त्र असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात.
कमी खर्चात उपलब्ध तपासणी पर्याय
ग्रामीण भागात महागड्या प्रयोगशाळा शक्य नसल्या तरी व्हीआयए (व्हिज्युअल इन्स्पेक्शन विथ ऍसिटिक ऍसिड) ही पद्धत वापरली जाते. यात व्हिनेगरने गर्भाशय ग्रीवा तपासली जाते. 2004 मधील भारतीय अभ्यासानुसार व्हीआयए 80 टक्के अचूक ठरली असून मृत्यूदर 31 टक्क्यांनी घटला.
नवीन mHealth ॲप्स मोबाईल कॅमेऱ्यांद्वारे तपासणी करून 90 टक्के संवेदनशीलता दर्शवतात. त्यामुळे हाय-टेक रुग्णालयांपासून ग्रामीण शिबिरांपर्यंत सर्व ठिकाणी तपासणी शक्य झाली आहे.
लसीकरण आणि स्क्रीनिंगमुळे निर्मूलन शक्य
डब्ल्यूएचओच्या 90-70-90 उद्दिष्टांनुसार 15 वर्षांपर्यंत 90 टक्के लसीकरण, 70 टक्के आयुष्यभर तपासणी आणि 90 टक्के उपचार केल्यास हा कर्करोग संपुष्टात येऊ शकतो. केवळ या उपायांनी 2120 पर्यंत 6.2 कोटी मृत्यू टाळता येऊ शकतात.
भारतामध्ये 9 ते 14 वयोगटातील मुलींसाठी मोफत एचपीव्ही लस उपलब्ध असूनही राष्ट्रीय कव्हरेज केवळ 1.2 टक्के आहे. काही राज्यांमध्ये 70 टक्क्यांहून अधिक तपासणी होत आहे. लसीकरण आणि तपासणी एकत्र केल्यास उच्च-जोखीम गटांमध्ये 90 टक्क्यांपर्यंत धोका कमी होतो. महिलांसाठी आवश्यक सर्व साधने उपलब्ध असून, आता स्वतःच्या आणि पुढील पिढ्यांच्या आरोग्यासाठी त्यांचा वापर करण्याची गरज आहे.
