जोडा फेकण्यापासून सत्तेच्या शिखरापर्यंत
वाद, योगदान आणि पुण्यावर उमटलेला ठसा
भारतीय राजकारणातील रंगीबेरंगी व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखले जाणारे सुरेश कलमाडी यांचा उदय आणि अस्त हे दोन्ही टोकाचे ठरले. १९७७ मधील एका नाट्यमय घटनेनंतर त्यांनी पुण्याच्या राजकारणात वेगाने स्थान निर्माण केले. तब्बल तीन दशके शहराच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि क्रीडा क्षेत्रावर त्यांचा प्रभाव राहिला. मात्र राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धांशी संबंधित आरोपांमुळे त्यांची कारकीर्द उतरती कळा लागली. तरीही पुण्याच्या विकासात त्यांनी दिलेले योगदान आजही अनेकांकडून मान्य केले जाते.
पुणे : राजकारणाच्या चंचल रंगभूमीवर सुरेश कलमाडी यांचा उदय जितका अचानक झाला, तितकीच त्यांची घसरणही नाट्यमय ठरली. भारतीय हवाई दलात फायटर पायलट म्हणून सेवा बजावलेला युवक काँग्रेसचा हा सदस्य संथ परिश्रमाने नव्हे, तर एका धक्कादायक कृतीमुळे चर्चेत आला. १९७७ मध्ये पुण्यातील टिळक स्मारक मंदिराजवळ तत्कालीन पंतप्रधान मोरारजी देसाई यांच्या ताफ्यावर जोडा फेकण्याच्या घटनेने कलमाडी राष्ट्रीय पातळीवर प्रकाशझोतात आले.
या घटनेनंतर काँग्रेस पक्षाने तत्कालीन ३३ वर्षीय कलमाडी यांना तत्काळ संधी देत पुणे युवक काँग्रेसचे अध्यक्ष आणि नंतर प्रदेश युवक काँग्रेसचे अध्यक्ष केले. पुढील ३३ वर्षे त्यांनी मागे वळून पाहिले नाही. तीन वेळा पुण्याचे लोकसभा सदस्य, चार वेळा राज्यसभा खासदार आणि रेल्वे राज्यमंत्री म्हणून त्यांनी विविध जबाबदाऱ्या सांभाळल्या.
वयाच्या ८१ व्या वर्षी दीर्घ आजाराने पुण्यातील दीनानाथ मंगेशकर रुग्णालयात त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या बंगल्यावर आणि नंतर वैकुंठ स्मशानभूमीत शेकडो नागरिक, कार्यकर्ते आणि राजकीय नेते जमले होते. सर्वांनीच भावपूर्ण शब्दांत “सुरेश भाई” यांना आदरांजली वाहिली.
२०१० पर्यंत पुण्याच्या सांस्कृतिक, सामाजिक, क्रीडा आणि राजकीय क्षेत्रात वर्चस्व गाजवणाऱ्या कलमाडींची कारकीर्द अनेकांसाठी अभ्यासाचा विषय ठरली. मात्र २०१० च्या राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धा आयोजन समितीचे अध्यक्ष असताना कथित गैरव्यवहारांचे आरोप झाले आणि त्यानंतर त्यांची राजकीय घसरण सुरू झाली. २६ एप्रिल २०११ रोजी नवी दिल्लीतील पटियाला हाऊस न्यायालयात नेत असताना त्यांच्यावर चप्पल फेकण्यात आली होती.
CWG प्रकरणात CBI ने अटक केल्यानंतर कलमाडी यांनी नऊ महिने तिहार तुरुंगात घालवले. जानेवारी २०१४ मध्ये CBI ने क्लोजर रिपोर्ट दाखल केला, जो २०१६ मध्ये न्यायालयाने स्वीकारला. एप्रिल २०२५ मध्ये ED चा क्लोजर रिपोर्टही मंजूर झाला, मात्र तोपर्यंत त्यांची प्रकृती खालावली होती.
१९४४ मध्ये जन्मलेल्या कलमाडी यांनी १९६५ आणि १९७१ च्या भारत-पाक युद्धात वैमानिक म्हणून सहभाग घेतला. संजय गांधी यांच्या पाठिंब्याने त्यांनी युवक काँग्रेसमध्ये स्वतःची निष्ठावंत फळी उभी केली. सुरुवातीला शरद पवार यांच्या पाठिंब्यामुळे ते पुण्यातील काँग्रेसचा प्रमुख चेहरा बनले. मात्र १९९८ नंतर दोघांतील संबंध ताणले गेले.
भारतीय ऑलिम्पिक असोसिएशनचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी भारतात आंतरराष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धा आणण्यात मोलाची भूमिका बजावली. बालेवाडी क्रीडा संकुल, पुणे आंतरराष्ट्रीय मॅरेथॉन आणि पुणे फेस्टिव्हल यांसारख्या उपक्रमांतून त्यांनी पुण्याला वेगळी ओळख मिळवून दिली. उड्डाणपूल, रुंद रस्ते, विमानतळ विस्तार आणि हिंजवडी आयटी हब यामुळे पुण्याच्या विकासाचा वेग वाढला.
तथापि स्काय बस प्रकल्प, जैवविविधता क्षेत्रातील बांधकामे आणि रोपवे योजनेवर नागरिकांचा तीव्र विरोध झाला. अखेर या योजना मागे घ्याव्या लागल्या. तरीही पुण्याच्या पायाभूत सुविधा आणि सांस्कृतिक नकाशावर सुरेश कलमाडी यांचा ठसा अमिट असल्याचे त्यांच्या विरोधकांनाही मान्य करावे लागते.
स्तुतीची आवड असलेले कलमाडी स्वतःला पुण्यातील ‘किंगमेकर’ मानत. तीन महिला नगरसेविकांना महापौरपदाची संधी देणारे ते पहिलेच नेते होते, याचा ते अभिमानाने उल्लेख करत. समर्थकांची आवडती घोषणा ऐकली की ते आजही हसत असत — “सबसे बडा खिलाडी… सुरेश भाई कलमाडी.”
