पुण्यातील आघारकर संशोधन संस्थेच्या शास्त्रज्ञांनी वृद्धत्व प्रक्रियेबाबत महत्त्वाचा शोध लावला आहे. या संशोधनानुसार शरीरातील वृद्धत्वाची सुरुवात थेट स्टेम पेशींमध्ये न होता, त्यांना आधार देणाऱ्या सपोर्ट पेशींमध्ये होते. स्टेम पेशी टिकून राहण्यासाठी ज्या ‘कोनाडा’ वातावरणावर अवलंबून असतात, तेच वातावरण वय वाढल्यावर कमकुवत होते. सपोर्ट पेशींमध्ये ऑटोफॅजी प्रक्रिया बिघडल्याने त्या लवकर वृद्ध होतात. या निष्कर्षांमुळे वयाशी संबंधित प्रजनन क्षमता घट आणि ऊतींच्या ऱ्हासाबाबत नवे दृष्टिकोन मिळू शकतात.
वृद्धत्वाची खरी सुरुवात कुठे होते?
पुणे : पुण्यातील आघारकर संशोधन संस्था (ARI) येथील शास्त्रज्ञांनी केलेल्या अभ्यासातून शरीरातील वृद्धत्वाची प्रक्रिया कशी सुरू होते, याबाबत नवे आणि महत्त्वाचे तथ्य समोर आले आहे. संशोधनानुसार वृद्धत्वाची सुरुवात स्टेम पेशींमध्ये थेट होत नाही, तर त्यांना आधार देणाऱ्या सपोर्ट पेशींमध्ये आधी होते. स्टेम पेशी शरीराच्या वाढी, दुरुस्ती आणि निरोगीपणासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या असून त्या ‘कोनाडा’ नावाच्या सूक्ष्म वातावरणात कार्य करतात. या कोनाड्यातील सपोर्ट पेशी स्टेम पेशींची काळजी घेतात आणि योग्य संकेत देतात.
ARI च्या संशोधकांना असे आढळून आले की वय वाढत जसे जसे जाते तसे या सपोर्ट पेशी अधिक लवकर खराब होतात. हा अभ्यास फ्रूट फ्लाय अर्थात फळांच्या माशांवर करण्यात आला असून, त्यांच्या शरीरातील जैविक प्रक्रिया मानवी शरीरासारख्याच असल्याने वैज्ञानिक संशोधनात त्यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. हा अभ्यास Stem Cell Reports या आंतरराष्ट्रीय विज्ञान नियतकालिकात प्रकाशित झाला आहे.
ऑटोफॅजी अपयशी ठरली की समस्या वाढते
या संशोधनात असे स्पष्ट झाले की जेव्हा सपोर्ट पेशींमधील ऑटोफॅजी म्हणजेच पेशींमधील कचरा साफ करून पुनर्वापर करण्याची प्रक्रिया कमी होते, तेव्हा त्या पेशी कमकुवत होऊ लागतात. अभ्यासाचे प्रमुख लेखक किरण निलंगेकर यांनी सांगितले की, ऑटोफॅजी ही पेशींमधील घरकाम करणारी यंत्रणा असून ती शांतपणे पेशींना निरोगी ठेवण्याचे काम करते. ही यंत्रणा बिघडली की पेशी लवकर वृद्ध होतात आणि आजारी पडतात.
संशोधकांनी विशेषतः जर्मलाइन स्टेम पेशी आणि त्यांच्या जवळील कॅप पेशी या सपोर्ट पेशींचा अभ्यास केला. आश्चर्याची बाब म्हणजे, स्टेम पेशींनी ऑटोफॅजी कमी झाल्यावरही आपले कार्य सुरू ठेवले. मात्र सपोर्ट पेशी पूर्णपणे या प्रक्रियेवर अवलंबून असल्याचे दिसून आले. भूपेंद्र व्ही. श्रावगे, ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ आणि ARI मधील गटनेते, यांनी सांगितले की ऑटोफॅजी बिघडताच कोनाडा पेशी वेगाने वृद्ध होतात आणि त्यांचे कार्य थांबते.
या सपोर्ट पेशी BMP (Bone Morphogenetic Proteins) सारखे रासायनिक संकेत स्टेम पेशींना देतात. हे संकेत स्टेम पेशींना निरोगी राहण्यास मदत करतात. मात्र सपोर्ट पेशींची ऑटोफॅजी अयशस्वी झाली की हे संकेत कमकुवत होतात आणि परिणामी स्टेम पेशी हळूहळू नष्ट होतात. म्हणजेच समस्या स्टेम पेशींमध्ये नसून त्यांच्या आजूबाजूच्या पर्यावरणात असल्याचे स्पष्ट होते.
जरी हा अभ्यास फळांच्या माशांवर करण्यात आला असला, तरी या मूलभूत जैविक प्रक्रिया मानवांमध्येही तशाच असल्याचे शास्त्रज्ञांचे मत आहे. या संशोधनामुळे वयाशी संबंधित वंध्यत्व, तसेच त्वचा, आतडे आणि स्नायू यांसारख्या अवयवांमधील ऊतींचा ऱ्हास समजून घेण्यास मदत होऊ शकते. भारतासारख्या देशात वाढती वृद्ध लोकसंख्या आणि प्रजनन समस्या लक्षात घेता, हा शोध भविष्यात निरोगी ऊती दीर्घकाळ टिकवण्यासाठी नवी दिशा देणारा ठरू शकतो, असे मत संशोधकांनी व्यक्त केले आहे. ही बातमी प्रहार डिजिटलसाठी महत्त्वाची मानली जात आहे.
