धोकादायक रसायन आपत्कालीन व्यवस्थापनासाठी विशेष पथकांची तातडीची गरज : तज्ञ
पुणे–मुंबई द्रुतगती मार्गावर मंगळवारी रात्री उशिरा प्रोपीलीन वाहतूक करणारा टँकर उलटल्याने गुरुवारी पहाटेपर्यंत अनेक तास वाहतूक विस्कळीत झाली. या घटनेमुळे धोकादायक रसायनांच्या अपघातांना तोंड देण्यासाठी महाराष्ट्राच्या आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणेतील गंभीर त्रुटी समोर आल्या असल्याचा इशारा तज्ञांनी दिला आहे.
पुणे : प्रोपीलीन हा पेट्रोकेमिकल आणि प्लास्टिक उत्पादनात मोठ्या प्रमाणावर वापरला जाणारा अत्यंत ज्वलनशील हायड्रोकार्बन वायू आहे. उच्च दाबाखाली द्रवरूपात वाहून नेला जाणारा हा वायू टँकर उलटल्यास मोठा धोका निर्माण करतो. पारंपरिक इंधन गळतीप्रमाणे यावर सामान्य अग्निशमन उपाय प्रभावी ठरत नाहीत. अगदी छोट्या क्रॅकमधूनही वायू झपाट्याने बाहेर पडू शकतो आणि क्षणार्धात स्फोटजन्य परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.
आपत्ती व्यवस्थापन तज्ञांच्या मते, अशा घटनांमध्ये सर्वात मोठी अडचण म्हणजे प्रशिक्षित आणि सुसज्ज हॅझमॅट (HazMat) प्रतिसाद पथकांचा अभाव. दबावयुक्त वायू टँकर हाताळण्यासाठी विशेष कौशल्य, उपकरणे आणि प्रोटोकॉल आवश्यक असतात.
केमिकल, बायोलॉजिकल, रेडिओलॉजिकल आणि न्यूक्लियर (CBRN) तज्ञ मेजर जनरल पी. के. श्रीवास्तव (निवृत्त) यांनी ही घटना राज्य सरकारसाठी “वेक-अप कॉल” असल्याचे सांगितले. “पुणे–मुंबई एक्स्प्रेस वे सारख्या प्रमुख महामार्गांवर तातडीने समर्पित हॅझमॅट युनिट्स तैनात करण्याची गरज आहे, जेणेकरून रासायनिक वाहतूक अपघातांना त्वरित आणि व्यावसायिक प्रतिसाद देता येईल,” असे त्यांनी नमूद केले.
राज्य आपत्ती व्यवस्थापन विभागाचे संचालक भालचंद्र चव्हाण यांनीही मान्य केले की सध्या अशा धोकादायक रसायनांच्या आपत्कालीन परिस्थिती हाताळण्यासाठी आवश्यक तांत्रिक कौशल्यांची कमतरता आहे. “आमच्याकडे या प्रकारच्या घटनांचे संचालन करण्याची विशेष क्षमता नाही. मात्र, याकडे गांभीर्याने लक्ष देऊन लवकरच सुधारात्मक उपाययोजना केल्या जातील. कर्मचाऱ्यांना इतर विशेष एजन्सींच्या समन्वयाने प्रशिक्षण दिले जाईल,” असे त्यांनी सांगितले.
श्रीवास्तव यांनी रासायनिक टँकर चालक, वाहतूक कंपन्या आणि आपत्कालीन सेवा यांच्यात अधिक चांगल्या समन्वयाची गरज अधोरेखित केली. तसेच स्थानिक अग्निशमन दलासाठी विशेष प्रशिक्षण अत्यावश्यक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. “स्थानिक अग्निशमन दल बहुतेक वेळा पहिले प्रतिसाद देणारे असतात. योग्य प्रशिक्षण आणि उपकरणांशिवाय त्यांचे काम जीवघेणे ठरू शकते,” असेही त्यांनी सांगितले.
या घटनेनंतर राज्यातील प्रमुख महामार्गांवर धोकादायक रसायन वाहतुकीसाठी स्वतंत्र आपत्कालीन प्रतिसाद यंत्रणा उभारण्याची मागणी जोर धरू लागली आहे.
