NLST, NLOT, HCT अपग्रेड आणि COSMOS-2 प्रकल्पांना धोरणात्मक व आर्थिक पाठबळ
पुणे/बेंगळुरू : भारताच्या खगोलशास्त्र व खगोलभौतिकी संशोधनातील वाढत्या योगदानाला बळ देण्यासाठी केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी केंद्रीय अर्थसंकल्प 2025-26 मध्ये चार प्रमुख प्रकल्पांना पाठिंबा जाहीर केला आहे. यामध्ये नॅशनल लार्ज सोलर टेलीस्कोप (NLST), नॅशनल लार्ज ऑप्टिकल-इन्फ्रारेड टेलिस्कोप (NLOT), हिमालयन चंद्र टेलिस्कोप (HCT) चे अपग्रेड आणि COSMOS-2 तारांगण यांचा समावेश आहे. या उपक्रमांचा उद्देश संशोधन क्षमता वाढवण्यासोबतच विज्ञान पोहोच अधिक व्यापक करणे हा आहे.
संसदेत अर्थसंकल्पीय भाषणात सीतारामन म्हणाल्या की, “मग्न (immersive) अनुभवांद्वारे खगोलशास्त्र आणि खगोलभौतिकीला प्रोत्साहन देण्यासाठी” या सुविधा उभारल्या किंवा अद्ययावत केल्या जातील. जरी वैयक्तिक प्रकल्पांसाठी स्वतंत्र निधी जाहीर करण्यात आलेला नसला, तरी भारतीय खगोल भौतिकी संस्था (IIA), बेंगळुरू यांसारख्या स्वायत्त संस्थांसाठी 1,623.87 कोटी रुपयांची तरतूद करण्यात आली आहे.
IIA च्या संचालक प्रो. अन्नपूर्णी सुब्रमण्यम यांनी सांगितले की, ही संस्था या प्रकल्पांची अंमलबजावणी करणार आहे. IUCAA (पुणे) आणि NCRA मधील शास्त्रज्ञांच्या मते, या घोषणेमुळे देशांतर्गत अत्याधुनिक संशोधन करण्याची भारताची क्षमता वाढेल आणि परदेशी वेधशाळांवरील अवलंबित्व कमी होईल. यामुळे विद्यार्थी, तरुण संशोधक आणि जागतिक सहकार्य भारताकडे आकर्षित होतील.
NLST लडाखमधील पँगॉन्ग तलावाजवळ उभारण्यात येणार असून, हे ठिकाण उच्च उंची, स्वच्छ आकाश आणि उत्कृष्ट निरीक्षण परिस्थिती यासाठी आदर्श मानले जाते.
NLOT ही 10–12 मीटर क्षमतेची मोठी दुर्बीण लडाखमधील हानले येथे उभारली जाणार आहे. ही दुर्बीण ऑप्टिकल व इन्फ्रारेड तरंगलांबींवर कार्य करेल आणि दूरच्या आकाशगंगा, ताऱ्यांची निर्मिती क्षेत्रे व एक्सोप्लॅनेट्स यांच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरेल.
हिमालयन चंद्र टेलिस्कोप (HCT) गेली 25 वर्षे कार्यरत असून, परिवर्तनीय तारे, सुपरनोव्हा आणि सक्रिय आकाशगंगा यांच्या अभ्यासात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. अर्थसंकल्पात या दुर्बिणीची क्षमता वाढवण्यासाठी अपग्रेड प्रस्तावित करण्यात आले आहे.
COSMOS-2 हे अमरावती (आंध्र प्रदेश) येथे उभारले जाणारे डिजिटल प्रोजेक्शन व संवादात्मक प्रदर्शनांचे आधुनिक तारांगण असेल. या प्रकल्पासाठी IIA आणि आंध्र प्रदेश सरकार यांच्यात सामंजस्य करार करण्यात आला आहे. यासोबतच, COSMOS-1 आणि म्हैसूर येथील 8K LED डोम तारांगण पूर्णत्वाच्या अंतिम टप्प्यात असून, ते जगातील पहिले स्वतंत्र 8K रेझोल्यूशन LED डोम तारांगण ठरेल.
IUCAA चे संचालक प्रो. रघुनाथन श्रीआनंद यांनी सांगितले की, Thirty Meter Telescope (TMT) प्रकल्पातील भारताच्या सहभागामुळे स्वदेशी मोठ्या ऑप्टिकल-इन्फ्रारेड दुर्बिणीची संकल्पना अधिक बळकट झाली आहे. तर NCRA चे संचालक यशवंत गुप्ता यांनी म्हटले की, सरकारच्या सर्वोच्च पातळीवर भारतीय खगोलशास्त्राच्या कामाची दखल घेतली जाणे ही अत्यंत सकारात्मक बाब आहे.
