ब्राझीलजवळील क्वीमाडा ग्रांडे बेट जगापासून अलिप्त
फक्त इथेच आढळतो ‘गोल्डन लान्सहेड’ विषारी साप
ब्राझीलच्या आग्नेय किनाऱ्यापासून सुमारे 33 किलोमीटर अंतरावर असलेले क्वीमाडा ग्रांडे बेट जगातील सर्वात धोकादायक ठिकाणांपैकी एक मानले जाते. ‘स्नेक आयलंड’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या बेटाबाबत प्रति चौरस मीटर एक साप असल्याचे दावे व्हायरल झाले आहेत. भयकथा, व्हिडिओ आणि सनसनाटी मथळ्यांमुळे या बेटाची भीतीदायक प्रतिमा तयार झाली आहे. मात्र प्रत्यक्ष वास्तव हे इंटरनेटवर सांगितल्या जाणाऱ्या कथांपेक्षा वेगळे आहे. हे बेट केवळ धोक्यामुळे नव्हे, तर दुर्मिळ जैवविविधतेमुळेही महत्त्वाचे आहे.
ब्राझील : क्वीमाडा ग्रांडे हे बेट प्रामुख्याने एका अत्यंत दुर्मिळ आणि विषारी सापासाठी प्रसिद्ध आहे. या सापाचे नाव ‘गोल्डन लान्सहेड पिट व्हायपर’ असून त्याचे वैज्ञानिक नाव बोथ्रॉप्स इन्सुलरिस आहे. हा साप पृथ्वीवर इतर कुठेही आढळत नाही. याच कारणामुळे हे बेट जगभरातील संशोधकांसाठी विशेष महत्त्वाचे ठरते.
हजारो वर्षांपूर्वी, शेवटच्या हिमयुगाच्या अखेरीस समुद्रपातळी वाढल्याने हे बेट ब्राझीलच्या मुख्य भूमीपासून वेगळे झाले. त्या वेळी काही लान्सहेड साप येथे अडकले आणि कालांतराने त्यांनी स्वतंत्र प्रजातीचे रूप धारण केले. भक्षक प्राणी आणि सस्तन प्राण्यांपासून अलिप्त राहिल्याने या सापांची उत्क्रांती वेगळ्या मार्गाने झाली.
आज गोल्डन लान्सहेड साप साधारणतः एक मीटर लांबीचा असतो. मात्र त्याचे विष अत्यंत शक्तिशाली मानले जाते. काही अहवालांनुसार हे विष काही मिनिटांत प्राणघातक ठरू शकते. तथापि, जीवशास्त्रज्ञांच्या मते हे विष मुख्यतः पक्ष्यांची शिकार करण्यासाठी विकसित झाले असून मानवांसाठी नाही. मानवांवर चावण्याची नोंद अतिशय दुर्मिळ आहे.
पूर्वी या बेटावर सुमारे 4 लाखांहून अधिक साप असल्याचे दावे केले जात होते. मात्र अलीकडील शास्त्रीय अभ्यासानुसार, 43 हेक्टर क्षेत्रात केवळ 2,000 ते 4,000 गोल्डन लान्सहेड साप असल्याचा अंदाज आहे. हे साप प्रामुख्याने बेटाच्या दाट रेनफॉरेस्ट भागात आढळतात.
मुख्य भूमीवरील पिट व्हायपर उंदरांची शिकार करतात, तर गोल्डन लान्सहेड पक्ष्यांवर अवलंबून असतो. वसंत आणि शरद ऋतूतील स्थलांतराच्या काळात बेटावर थांबणारे पक्षी त्याचे मुख्य भक्ष्य असतात. स्थानिक पक्ष्यांनी मात्र सापांपासून बचावासाठी वेगळी वर्तणूक विकसित केली असल्याचे संशोधक सांगतात.
धोकादायक प्रतिमे असूनही, हे बेट सामान्य नागरिकांसाठी बंद आहे. क्वीमाडा ग्रांडे बेटावर प्रवेश फक्त ब्राझिलियन नौदल आणि अधिकृत संशोधकांनाच दिला जातो. ही बंदी मानवी सुरक्षेसोबतच सापांच्या संवर्धनासाठीही महत्त्वाची आहे.
इंटरनॅशनल युनियन फॉर कॉन्झर्व्हेशन ऑफ नेचर (IUCN) च्या रेड लिस्टमध्ये गोल्डन लान्सहेड साप ‘गंभीरपणे धोक्यात’ असलेल्या प्रजातींमध्ये समाविष्ट आहे. बेकायदेशीर वन्यजीव तस्करीमुळे या सापांची संख्या घटत आहे. काळ्या बाजारात एका सापाची किंमत हजारो डॉलर्सपर्यंत जाते.
स्नेक आयलंड खरोखर धोकादायक आहे, पण इंटरनेटवर सांगितल्या जाणाऱ्या प्रमाणे नाही. हे बेट पर्यटनासाठी नाही, कारण येथे आढळणारी परिसंस्था अत्यंत नाजूक आहे. पृथ्वीवर फक्त इथेच आढळणाऱ्या प्रजातींचे हे महत्त्वाचे आश्रयस्थान आहे.
