प्राचीन योग परंपरेतील चक्र संकल्पनेची आजही मोठी चर्चा
भावना, आत्मविश्वास आणि मानसिक संतुलनाशी चक्रांचा संबंध मानला जातो
आजच्या धावपळीच्या जीवनात अनेकजण शारीरिक आरोग्यासोबत मानसिक संतुलनासाठीही विविध उपाय शोधत आहेत. अशातच प्राचीन हिंदू आणि योग परंपरेतील चक्र ही संकल्पना पुन्हा चर्चेत आली आहे. शरीरातील ऊर्जा केंद्रे म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या चक्रांचा भावना, विचार आणि वर्तनाशी संबंध असल्याचे मानले जाते. आधुनिक विज्ञानाने त्याला अधिकृत मान्यता दिलेली नसली तरी योग आणि ध्यान पद्धतींमध्ये त्याचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो. सात प्रमुख चक्रे मानवी जीवनातील वेगवेगळ्या भावना आणि अनुभवांशी जोडली गेली आहेत.
मुंबई : आजच्या जगात अनेकजण स्मार्ट घड्याळे, फिटनेस ॲप्स आणि आरोग्यविषयक सततच्या अपडेट्सवर अवलंबून असतात. मात्र, भावना आणि मानसिक संतुलन समजून घेण्यासाठी अनेक लोक अजूनही प्राचीन संकल्पनांकडे वळताना दिसतात. त्यापैकीच एक महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे चक्र. ही संकल्पना प्राचीन हिंदू आणि योग परंपरेतून आली असून संस्कृतमधील “चक्र” या शब्दाचा अर्थ “चाक” असा होतो.
या संकल्पनेनुसार शरीरात काही ऊर्जा केंद्रे असतात जी व्यक्तीचे विचार, भावना आणि जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन प्रभावित करतात. आधुनिक विज्ञानाने या चक्रांना भौतिक स्वरूपात मान्यता दिलेली नसली तरी योग, ध्यान आणि मानसिक आरोग्याशी संबंधित चर्चांमध्ये त्यांचा उल्लेख मोठ्या प्रमाणात केला जातो. सध्या सात प्रमुख चक्रांबद्दल सर्वाधिक चर्चा केली जाते.
मूळ चक्र (मुलाधार) हे मणक्याच्या खालच्या भागाशी जोडलेले मानले जाते. सुरक्षितता, स्थिरता आणि जीवनातील पाया या गोष्टींशी त्याचा संबंध जोडला जातो. आर्थिक तणाव, असुरक्षितता किंवा अस्थिर जीवनशैलीचा त्यावर परिणाम होत असल्याचे मानले जाते. निसर्गात वेळ घालवणे किंवा अनवाणी चालणे यासारख्या गोष्टी या चक्रासाठी उपयुक्त मानल्या जातात.
त्रिक चक्र (स्वाधिस्थान) हे नाभीच्या खालील भागाशी संबंधित असून भावना, सर्जनशीलता आणि नातेसंबंधांशी जोडलेले आहे. कला, संगीत, नृत्य किंवा स्वतःच्या भावना मोकळेपणाने व्यक्त करणे या गोष्टी त्याच्या संतुलनासाठी महत्त्वाच्या मानल्या जातात.
सौर प्लेक्सस चक्र (मणिपुरा) हे आत्मविश्वास आणि निर्णयक्षमतेशी संबंधित असल्याचे सांगितले जाते. “मी हे करू शकतो” ही भावना आणि आत्मसन्मान याच्याशी त्याचा संबंध जोडला जातो. व्यक्तीला आत्मविश्वास कमी वाटत असल्यास या चक्राचा उल्लेख केला जातो.
हृदय चक्र (अनाहत) हे छातीच्या मध्यभागी असल्याचे मानले जाते आणि प्रेम, दयाळूपणा, सहानुभूती आणि भावनिक नात्यांशी त्याचा संबंध असतो. स्वतःशी आणि इतरांशी कसे वागतो हे देखील या चक्राशी जोडले जाते.
कंठ चक्र (विशुद्ध) हे संवाद आणि स्वतःची अभिव्यक्ती यांच्याशी संबंधित आहे. प्रामाणिकपणे बोलणे, विचार स्पष्टपणे मांडणे आणि इतरांचे ऐकणे या गोष्टी त्याच्या संतुलनासाठी महत्त्वाच्या मानल्या जातात. जर्नल लिहिणे किंवा गाणे म्हणणे यासारख्या सवयी त्याच्याशी जोडल्या जातात.
तिसरा डोळा चक्र (अजना) हे भुवयांच्या मधोमध असल्याचे मानले जाते आणि अंतर्ज्ञान, स्पष्टता आणि जागरूकतेशी संबंधित आहे. ध्यानधारणा आणि मन शांत ठेवणे यामुळे हे चक्र संतुलित राहते असे सांगितले जाते.
मुकुट चक्र (सहस्रार) हे डोक्याच्या वरच्या भागाशी संबंधित असून स्वतःशी, जगाशी आणि व्यापक चेतनेशी जोडलेले असल्याचे मानले जाते. शांतता, जागरूकता आणि जीवनाकडे व्यापक दृष्टीकोनातून पाहणे याच्याशी त्याचा संबंध जोडला जातो.
