देवगड | हेमंत कुलकर्णी :एशियन ओपनबिल हा स्थलांतरित पक्षी नुकताच जामसंडे येथे आढळून आला आहे.
हा पक्षी देवगडमध्ये दिसल्याबद्दल पक्षी प्रेमींनी आनंद साजरा केला असला तरी , मूळ अधिवासामधून देवगड मध्ये स्थलांतर करावे लागले याबद्दल चिंता ही व्यक्त होत आहे
कोण आहे एशियन ओपनबिल
एशियन ओपनबिल स्टॉर्क (Anastomus oscitans) हा मध्यम आकाराचा पक्षी आहे, जो मुख्यत्वे दक्षिण आशिया आणि आग्नेय आशियातील दलदली, पाणथळ जागा आणि शेती क्षेत्रात आढळतो. सिकोनिडी या पक्षी कुटुंबातील हा पक्षी त्याच्या विशिष्ट चोचीमुळे ओळखला जातो, ज्यामध्ये एक ठळक फट असते, ज्यामुळे याला “ओपनबिल” असे नाव मिळाले आहे. या पक्ष्याचे निवासस्थान, आहार, प्रजनन सवयी, स्थलांतर आणि त्याच्या परिसंस्थेतील भूमिकेबद्दल विस्तृत माहिती दिली आहे.
एशियन ओपनबिलला त्याच्या अनोख्या चोचीमुळे सहज ओळखता येते. त्याची चोच थोडी वाकडी असते आणि बंद असताना मध्ये एक अंतर असते, जे त्याला शंखासारखे मोलस्क म्हणजे शिंपले खाताना उपयुक्त ठरते. प्रौढ पक्षी प्रामुख्याने करड्या पांढऱ्या रंगाचे असतात, तर त्यांच्या शेपटी आणि उड्डाण पंख काळे असतात. लहान पक्ष्यांची चोच गडद असते, परंतु ते प्रौढ होताना ती पिवळसर होते आणि ओळखणारी फट निर्माण होते. त्यांच्या लांब, सडपातळ पायांना गुलाबी लाल रंग असतो, जे त्यांना उथळ पाण्यात चालण्यासाठी योग्य बनवतात.
हा पक्षी प्रामुख्याने उष्ण आणि उपोष्ण कटिबंधातील पाणथळ जागांमध्ये आढळतो, जसे की तांदळाची शेतं, दलदल आणि तलाव. दक्षिण आशियातील भारत, पाकिस्तान, नेपाळ, श्रीलंका आणि आग्नेय आशियातील थायलंड, म्यानमार आणि व्हिएतनाम येथे याचा व्यापक प्रसार आहे. हा बहुतेक क्षेत्रांमध्ये स्थलांतर न करणारा पक्षी आहे, परंतु भारताच्या उत्तरेकडील आणि आग्नेय आशियाच्या काही भागात, अन्नाच्या उपलब्धतेनुसार काही स्थानिक चळवळी करतो.
एशियन ओपनबिल प्रामुख्याने मांसाहारी आहे, आणि त्याचा आहार मुख्यतः पाण्यातील प्राणी, विशेषतः गोड्या पाण्यातील शिंपले (मोलस्क) यांवर अवलंबून असतो. त्याच्या चोचीतील फट शिंपले त्यांच्या कवचातून सहज बाहेर काढण्यासाठी उपयुक्त ठरते. तो बेडूक, लहान मासे, कीटक आणि इतर छोटे पाण्यातील प्राणी देखील खातो. शिकारीचा शोध घेण्यासाठी तो उथळ पाण्यात स्थिर उभा राहतो आणि योग्य वेळी जलदपणे त्यावर झडप घालतो.
एशियन ओपनबिलचा प्रजनन हंगाम प्रदेशानुसार बदलतो. भारतात हा पक्षी प्रामुख्याने पावसाळ्यात (जून ते ऑक्टोबर) प्रजनन करतो, जेव्हा अन्न मुबलक असते. या काळात हे पक्षी मोठ्या, गोंगाट करणाऱ्या वसाहती तयार करतात आणि पाण्याच्या जवळच्या झाडांवर घरटी बांधतात. घरटी काड्यांनी बनवलेले असतात आणि त्यामध्ये पाने असतात. मादी सामान्यतः २-४ अंडी घालते, ज्यांचे पालनपोषण नर आणि मादी मिळून करतात. अंडी २५-३० दिवसांत उबवली जातात, आणि पिल्ले जवळपास दोन महिने घरट्यात राहून उडण्यास शिकतात.
एशियन ओपनबिल स्टॉर्क सामान्यतः समूहांमध्ये आढळतो, विशेषतः प्रजनन आणि आहाराच्या हंगामात. प्रजनन हंगामाच्या बाहेर ते साधारणपणे एकटे किंवा लहान झुंडांमध्ये असतात. ते उत्कृष्ट उड्डाण करणारे आहेत आणि हवेत संथ पंख फडफडत वर चढून जातात. त्यांचे उड्डाण संथ पंख मारण्याचे असते, मान पुढे आणि पाय मागे ओढलेले असतात. हे पक्षी वर्षाच्या बहुतांश काळात शांत असतात, परंतु प्रजननाच्या वेळी गोंगाट करतात.
जरी एशियन ओपनबिल मुख्यत्वे स्थलांतर न करणारा पक्षी आहे, तरी भारताच्या उत्तरेकडील आणि आग्नेय आशियातील काही भागांमध्ये तो स्थलांतर करतो. हे स्थलांतर मुख्यतः अन्न उपलब्धता आणि प्रजनन परिस्थितीशी संबंधित असते. उदाहरणार्थ, काही लोकसंख्या कोरड्या प्रदेशातून पावसाळ्यात तांदळाच्या शेतात आणि पाणथळ जागांवर स्थलांतर करते. पावसाळ्यानंतर ते जिथे अन्न मुबलक असते तिथे विखुरले जातात.
आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संवर्धन संघटनेच्या (IUCN) मते, एशियन ओपनबिलला सध्या “कमी चिंतेचे” मानले जाते. त्याची मोठी जागतिक लोकसंख्या आहे आणि त्याचे व्यापक वितरण आहे. तथापि, काही स्थानिक धोके आहेत, विशेषतः पाणथळ जागांचा शेतीसाठी नाश, तसेच दलदलींचे शेती क्षेत्रात रूपांतर होणे. तांदळाच्या शेतात कीटकनाशकांचा वापर आणि पाण्याचे प्रदूषण त्याच्या अन्नाचा स्रोत असलेल्या मोलस्कसाठी धोकादायक ठरते. तरीही, तांदळाच्या शेतासारख्या मानवी-परिवर्तित निवासस्थानांमध्ये जुळवून घेण्याच्या क्षमतेमुळे त्याच्या अनेक भागात स्थिर लोकसंख्या कायम राहिली आहे.
एशियन ओपनबिल स्टॉर्क त्याच्या परिसंस्थेत महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतो, विशेषतः शिंपले खाऊन त्यांच्या संख्येवर नियंत्रण ठेवतो. त्याच्या प्राणिज आहारामुळे तांदळाच्या शेतांमध्ये शिंपल्यांच्या संख्येवर नियंत्रण ठेवले जाते, जे अन्यथा शेतीला हानी पोहोचवू शकतात. त्याच्या प्रजनन वसाहतींमुळे जमा होणारे पक्ष्यांचे विष्ठा आजूबाजूच्या झाडांना पोषक घटक पुरवतात, ज्यामुळे जमीन सुपीक होते.
एशियन ओपनबिलच्या यशाचे एक मुख्य कारण म्हणजे मानव-परिवर्तित वातावरणात त्याचे जुळवून घेण्याचे कौशल्य. भारत आणि आग्नेय आशियातील अनेक भागात, तांदळाच्या शेतात ते सहज राहतात, कारण शिंपले यांना मुबलक प्रमाणात आढळतात. शेतकऱ्यांमध्ये त्यांना उपयुक्त मानले जाते कारण ते पिकांच्या नुकसान करणाऱ्या शिंपल्यांवर नियंत्रण ठेवतात. इतर अनेक स्टॉर्क जातींप्रमाणे पाणथळ जागांवर संपूर्ण अवलंबून राहण्याऐवजी, एशियन ओपनबिलने मानवी शेती पद्धतींशी जुळवून घेण्यात उल्लेखनीय यश मिळवले आहे.
“कमी चिंतेचे” मानले गेले तरी, एशियन ओपनबिल काही धोक्यांपासून मुक्त नाही. दलदलींची शेतीसाठी नासाडी, तसेच शहरी विकास यामुळे त्यांचे निवासस्थान नष्ट होत आहे. औद्योगिक आणि कृषी स्रोतांमधील प्रदूषण, विशेषत: कीटकनाशकांचा वापर, अन्नाच्या उपलब्धतेला कमी करू शकतो. धरणांचे बांधकाम आणि पाण्याच्या व्यवस्थापनातील बदल दलदलीच्या परिसंस्थांना हानी पोहोचवू शकतात, ज्याचा परिणाम पक्ष्यांच्या प्रजनन आणि आहाराच्या ठिकाणांवर होऊ शकतो. हवामान बदलामुळे मान्सून पद्धतींमध्ये होणारे बदल आणि पाण्याच्या उपलब्धतेत होणारे परिवर्तन या प्रजातींवर दीर्घकालीन परिणाम करू शकतात.
एशियन ओपनबिल स्टॉर्क हा एक अद्वितीय पक्षी आहे जो जुळवून घेण्याची क्षमता आणि तांदळाच्या शेतांमध्ये विशेष रूपाने जगतो. त्याची अनोखी चोच मोलस्कवर आधारित आहारासाठी योग्य आहे, तर त्याच्या नैसर्गिक आणि मानव-परिवर्तित निवासस्थानांमध्ये राहण्याची क्षमता त्याच्या पर्यावरणीय लवचिकतेचे उदाहरण आहे. सध्या या प्रजातीची संख्या स्थिर असली तरी भविष्यातील धोके जसे की निवासस्थानाचा नाश, पाण्याचे प्रदूषण, आणि हवामान बदल यावर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे.
