चंद्रशेखर तेली, देवगड
धनत्रयोदशी, ज्याला धनतेरस असेही म्हटले जाते, हा सण दिवाळीच्या पहिल्या दिवशी साजरा केला जातो. हा सण हिंदू पंचांगानुसार कार्तिक महिन्याच्या त्रयोदशी तिथीला येतो. धनत्रयोदशीचा अर्थ “धनाची त्रयोदशी” असा होतो आणि या दिवशी मुख्यतः धनाच्या म्हणजेच संपत्तीच्या, विशेषतः कुबेर देव आणि धन्वंतरी देव यांच्या पूजेला महत्त्व दिले जाते.
या दिवशी लोक सोनं, चांदी, भांडी किंवा इतर मौल्यवान वस्तू विकत घेतात, जेणेकरून त्यांना पुढील वर्षभर समृद्धी मिळावी अशी श्रद्धा बाळगतात.या दिवशी घरे, दुकाने स्वच्छ करून सजवली जातात, आणि संध्याकाळी दिवे लावून पूजा केली जाते.
धनत्रयोदशीशी संबंधित दोन प्रमुख पौराणिक कथा आहेत. त्या आपल्या परंपरा आणि श्रद्धा समजून देतात:
१. समुद्र मंथन कथा
धनत्रयोदशीची सर्वात प्रसिद्ध कथा म्हणजे समुद्र मंथनाची कथा आहे. हिंदू पुराणानुसार, एकदा देवता आणि असुरांनी अमृत मिळवण्यासाठी समुद्रमंथन केले. या मंथनातून अनेक रत्न, संपत्ती आणि देवता प्रकट झाल्या. त्यातील एक म्हणजे धन्वंतरी देव, जे देवांचे वैद्य आहेत. धन्वंतरी अमृतकलश घेऊन प्रकट झाले होते.
धन्वंतरी आणि धनत्रयोदशीचा संबंध समुद्र मंथनाशी जोडलेला आहे. पौराणिक कथेनुसार, एकदा देवता आणि असुरांनी अमृत मिळवण्यासाठी समुद्रमंथन केले. या मंथनातून १४ रत्न बाहेर आली, ज्यात धन्वंतरी देव प्रकट झाले. धन्वंतरी देव हे देवांचे वैद्य मानले जातात आणि ते हातात अमृतकलश घेऊन प्रकट झाले होते.
धन्वंतरी देवता आरोग्य, निरोगी जीवन आणि आयुर्वेदाचे प्रतिक मानले जातात. या दिवशी त्यांची पूजा केल्याने रोग-व्याधी दूर होतात आणि चांगले आरोग्य प्राप्त होते, असे मानले जाते. म्हणूनच, धनत्रयोदशीला धन्वंतरी जयंती देखील म्हणतात आणि त्यांना आयुर्वेदाचा जनक मानून त्यांची पूजा करण्याची परंपरा आहे.त्यामुळेच धन्वंतरीच्या जन्मदिनी, म्हणजेच धनत्रयोदशीला, धनाची पूजा करण्याची परंपरा सुरु झाली.
अजून एक राजा हेमाच्या पुत्राची कथा सांगितली जाते.
या कथेप्रमाणे, राजा हेमाच्या पुत्राचा जन्म झाला, त्याच्या कुंडलीत लिहिले होते की त्याचे लग्न झाल्यापासून चौथ्या दिवशी तो मृत्यूमुखी पडेल. या भविष्यकथेमुळे राजा आणि राणी चिंतेत होते. जेव्हा त्याचे लग्न झाले, तेव्हा त्याची पत्नी खूप चिंतित झाली. त्या रात्री तिने सोनं-चांदीचे दागिने, नाणी आणि दिवे लावून दरवाज्याबाहेर ठेवले. यमराज जेव्हा त्याला घेण्यासाठी आले, तेव्हा त्या तेजामुळे आणि प्रकाशामुळे त्यांना आत जाणे शक्य झाले नाही. यामुळे तो पुत्र वाचला, आणि याच दिवशी “यमदीपदान” करण्याची प्रथा सुरू झाली.
धनत्रयोदशीच्या या दोन्ही कथांमुळे या दिवशी धन, आरोग्य आणि समृद्धीची पूजा करण्याची परंपरा आहे.
धनत्रयोदशीच्या दिवशी पूजेचे खास नियम आणि विधी पाळले जातात. या दिवशी घरात आणि व्यवसायिक ठिकाणी लक्ष्मी माता, कुबेर देव आणि धन्वंतरी देव यांची पूजा केली जाते.
अशी करा धनत्रयोदशी दिवशी पूजा!
1. घर स्वच्छ करा: धनत्रयोदशीच्या दिवशी सकाळीच घरातील सर्व जागा स्वच्छ करा. विशेषतः घराचा मुख्य दरवाजा आणि पूजा स्थळ स्वच्छ असावे, कारण हे धनाच्या आगमनाचे प्रवेशद्वार मानले जाते.
2. संध्याकाळी स्नान करा: संध्याकाळी सूर्यास्तानंतर स्नान करून स्वच्छ कपडे परिधान करा.
3. पूजास्थळी सजावट करा: पूजास्थळी रंगीबेरंगी फुले, रांगोळी, आणि दिवे लावा.
4. कुबेर व लक्ष्मी माता यांची मूर्ती ठेवा: एक चौरंग किंवा पाटावर लक्ष्मी माता आणि कुबेर देव यांच्या प्रतिमा ठेवा. त्यासमोर एक तांब्याचा कलश ठेवावा.
5. दीप प्रज्वलित करा: पूजेसाठी एक तुपाचा दिवा लावा आणि मुख्य दरवाजावर तेलाचा दिवा प्रज्वलित करा. याला “यमदीप” म्हणतात, जो यमराजासाठी अर्पण केला जातो.
6. पुष्प, धूप, आणि फळ अर्पण करा: देवी लक्ष्मीला गंध, अक्षता, फुले, धूप, दीप, आणि नैवेद्य अर्पण करा.
7. संकल्प आणि प्रार्थना करा: सर्व देवतांना धन, आरोग्य आणि समृद्धी यासाठी प्रार्थना करा. धन्वंतरी देवतेलाही आरोग्यसंपदा मिळण्यासाठी प्रार्थना करा.
8. लक्ष्मी- कुबेर मंत्राचा जप:
कुबेर मंत्र: “ॐ यक्षाय कुबेराय वैश्रवणाय धनधान्याधिपतये धनधान्यसमृद्धि मे देहि दापय स्वाहा।”
लक्ष्मी मंत्र: “ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं श्री सिद्धलक्ष्म्यै नमः।”
9. प्रसाद वाटा: पूजेनंतर प्रसाद वाटा आणि सर्व कुटुंबासोबत आनंद साजरा करा.
यामुळे धनत्रयोदशी हा दिवस केवळ संपत्तीचेच नव्हे, तर आरोग्य, दीर्घायुष्य, आणि समृद्धी प्राप्तीसाठीही महत्त्वपूर्ण मानला जातो.
धनत्रयोदशी किंवा धनतेरस भारतभर विविध राज्यांमध्ये साजरी केली जाते, कारण ती दिवाळी सणाचा पहिला दिवस मानला जातो. या सणाला वेगवेगळ्या प्रांतांमध्ये थोडेसे भिन्न स्वरूप असले तरी सर्वत्र उत्साहाने साजरे केले जाते.
भारतातील खालील प्रमुख राज्यात धनत्रयोदशी साजरी केली जाते:
1. महाराष्ट्र: महाराष्ट्रात लोक घरे सजवून कुबेर, लक्ष्मी आणि धन्वंतरी देवांची पूजा करतात. यमदीपदानाची परंपरा येथे विशेष आहे, जिथे मुख्य दरवाजावर दिवा लावला जातो.
2. गुजरात: गुजरातमध्ये व्यापार, व्यवसाय करणाऱ्या लोकांसाठी धनतेरस अत्यंत महत्त्वाचा आहे. व्यापारी या दिवशी नवी वहीखाते पुस्तके विकत घेतात आणि लक्ष्मीची पूजा करून नवा आर्थिक वर्ष सुरू करतात.
3. उत्तर प्रदेश: येथे लोक धनतेरसला नवीन वस्त्र, दागिने, भांडी, किंवा नाणी खरेदी करतात. घरात लक्ष्मी आणि कुबेर देवाची पूजा केली जाते.
4. राजस्थान: येथे सोने-चांदीचे दागिने, नाणी, आणि मातीचे दिवे खरेदी करण्याला प्राधान्य दिले जाते. व्यापारी वर्ग नवीन हिशोबवही लिहायला सुरु करून लक्ष्मी पूजन करतो.
5. तमिळनाडू: दक्षिण भारतात, विशेषतः तमिळनाडूमध्ये, या दिवशी लोक नवीन भांडी आणि वस्त्र विकत घेतात. येथे धनत्रयोदशीला असुरा नावाच्या राक्षसावर विजय मिळवल्याचा उत्सव म्हणूनही साजरे करतात.
6. पश्चिम बंगाल: येथे लोक लक्ष्मी पूजन करतात आणि समृद्धीसाठी प्रार्थना करतात. या दिवसात चांदी आणि सोने खरेदी करण्याची प्रथा आहे.
7. पंजाब आणि हरियाणा: येथे देखील धनतेरसला लक्ष्मीपूजन केली जाते, आणि लोक नवीन भांडी, चांदीचे दागिने किंवा अन्य मौल्यवान वस्तू विकत घेतात.
या सर्व प्रांतांमध्ये धन, संपत्ती, आणि आरोग्य यांचे प्रतीक म्हणून धनत्रयोदशी साजरी केली जाते.
