तज्ज्ञांचा खुलासा, जागतिक पातळीवर टँकरद्वारे वाहतूक नित्याची
वाढती मागणी आणि मर्यादित पर्यायांमुळे रस्ते वाहतूक अपरिहार्य
मुंबई–पुणे द्रुतगती मार्गावर प्रोपीलीन गॅसचा टँकर उलटल्याने धोकादायक रसायनांची वाहतूक रस्त्याने का केली जाते, याबाबत चर्चा सुरू झाली आहे. तज्ज्ञांच्या मते, ही पद्धत केवळ भारतातच नव्हे तर जगभरात वापरली जाते. मागणीचे स्वरूप, लॉजिस्टिक मर्यादा आणि पाइपलाइन किंवा शिपिंगसारख्या पर्यायांची अनुपलब्धता यामुळे रस्ते वाहतूक आवश्यक ठरते. प्रोपीलीनचा वापर देशभरातील विविध उद्योगांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. त्यामुळे योग्य सुरक्षा नियमांसह टँकरद्वारे वाहतूक हीच व्यवहार्य व्यवस्था असल्याचे मत व्यक्त केले जात आहे.
पुणे : मुंबई–पुणे द्रुतगती मार्गावर मंगळवारी प्रोपीलीन गॅसचा टँकर उलटल्याने अत्यंत ज्वलनशील रसायनाची रस्त्याने वाहतूक का केली जात होती, असा प्रश्न उपस्थित झाला आहे. मात्र तज्ज्ञ आणि उद्योग क्षेत्रातील अधिकाऱ्यांनुसार अशा प्रकारची वाहतूक जागतिक स्तरावर नित्याची आहे.
या अपघातात सहभागी असलेला टँकर बीपीसीएलच्या कोची रिफायनरीतून गुजरातमधील दहेज या प्रमुख औद्योगिक केंद्राकडे 21 टन प्रोपीलीन गॅस घेऊन जात होता. भारतात प्रोपीलीनचे उत्पादन प्रामुख्याने रिफायनरीजमध्ये होते आणि हे रसायन देशभर पसरलेल्या कारखान्यांना पुरवले जाते, ज्यापैकी अनेक बंदर किंवा पाइपलाइन नेटवर्कपासून दूर आहेत.
उद्योगातील सूत्रांच्या माहितीनुसार, वाहतुकीचा पर्याय केवळ रसायनाच्या घातक स्वरूपावर अवलंबून नसून मागणी आणि प्रमाणावर ठरतो. पाइपलाइन फक्त तेथेच व्यवहार्य ठरते, जिथे मोठी आणि सातत्यपूर्ण मागणी असते. कमी प्रमाणातील किंवा विखुरलेल्या ग्राहकांसाठी पाइपलाइन टाकणे आर्थिकदृष्ट्या शक्य नसते.
त्याचप्रमाणे शिपिंग ही पद्धत मुख्यत्वे बंदर ते बंदर वाहतुकीपुरती मर्यादित असते आणि अंतर्देशीय किंवा शेवटच्या टप्प्यावरील वितरणासाठी ती उपयुक्त ठरत नाही. त्यामुळे प्रोपीलीनसारख्या दाबयुक्त वायूंसाठी रस्त्यावरील टँकर हेच स्वीकृत आणि व्यवहार्य साधन मानले जाते.
उद्योग संस्थांच्या मते, अशा प्रकारची वाहतूक देशभर नियमितपणे केली जाते आणि गळतीच्या घटना अत्यंत दुर्मिळ असतात. भारतातील प्रोपीलीन बाजारपेठ वेगाने वाढत असून, सध्या देशात दरवर्षी सुमारे 7 दशलक्ष टन वापर होतो. 2031-32 पर्यंत ही मागणी 11 दशलक्ष टनांपर्यंत वाढण्याचा अंदाज आहे.
IOCL, BPCL, HPCL आणि रिलायन्स इंडस्ट्रीज हे देशातील प्रमुख उत्पादक असून, ते विविध राज्यांतील उद्योगांना पुरवठा करतात. जोखीम कमी करण्यासाठी प्रोपीलीनची वाहतूक परवानाधारक वाहतूकदारांकडून चालविल्या जाणाऱ्या विशेष दाबयुक्त टँकरमध्ये केली जाते. या वाहनांना PESOची मंजुरी, सुरक्षा-प्रमाणित उपकरणे आणि अनुभवी लॉजिस्टिक ऑपरेटर आवश्यक असतात.
तज्ज्ञांच्या मते, गळती झाल्यास गॅस एकत्रित होऊ नये म्हणून आपत्कालीन प्रतिसाद प्रोटोकॉल तयार केलेले असतात. भालचंद्र एम. भांगे, एमएस युनिव्हर्सिटी, बडोदाचे कुलगुरू यांनी सांगितले की, “प्रोपीलीन गळतीचा सर्वात सुरक्षित उपाय म्हणजे वायूचा वातावरणात जलद प्रसार करणे.” त्यांनी स्पष्ट केले की प्रोपीलीन अत्यंत ज्वलनशील असले तरी विषारी नाही.
दरम्यान, EnviroAppचे सह-संस्थापक आणि CEO अमित भार्गव यांनी या घटनेनंतर धोकादायक मालवाहतुकीच्या कडक नियमनाची गरज अधोरेखित केली. “भारतात दररोज हजारो घातक मालाचे टँकर रस्त्यावर धावतात. अशा वाहतुकीसाठी स्वतंत्र मार्ग निश्चित करणे आवश्यक आहे,” असे त्यांनी सांगितले.
एकीकडे सध्याच्या पायाभूत सुविधांमध्ये रस्त्यावरील वाहतूक अपरिहार्य असल्याचे मान्य केले जात असताना, दुसरीकडे महामार्गांवरील धोकादायक रसायनांचे वाढते प्रमाण पाहता कडक सुरक्षा नियम, नियुक्त मार्ग आणि जलद आपत्कालीन प्रतिसाद प्रणाली अधिक महत्त्वाच्या ठरणार असल्याचा इशारा तज्ज्ञांनी दिला आहे.
