विविध परिस्थितीमुळे एकसारखी रणनीती अपुरी
डासांचे बदलते वर्तन आणि आरोग्य व्यवस्थेतील तफावत मोठे आव्हान
भारताने मलेरियाविरोधात मोठी प्रगती केली असली तरी पूर्ण निर्मूलन अजूनही आव्हानात्मक ठरत आहे. जागतिक स्तरावर अनेक देश मलेरियामुक्त झाले असताना भारतात अजूनही मोठ्या प्रमाणावर संशयित रुग्ण आढळतात. तज्ञांच्या मते, यामागे असमान आरोग्य सेवा, अपुरी पाळत ठेवणी आणि डासांचे बदलते स्वरूप कारणीभूत आहे. आदिवासी व दुर्गम भागांमध्ये परिस्थिती अधिक गंभीर आहे. नवीन लसी आणि उपचार आशादायक असले तरी अंमलबजावणीतील अडचणी दूर करणे आवश्यक आहे.
पुणे : अनेक दशकांपासून मलेरिया नियंत्रण कार्यक्रम राबवूनही भारताला पूर्ण मलेरिया निर्मूलन करण्यात अजूनही अडचणी येत आहेत. जागतिक आरोग्य संघटनाने 2026 पर्यंत 40 हून अधिक देशांना मलेरियामुक्त घोषित केले असले तरी भारतात अजूनही मोठ्या प्रमाणावर संशयित रुग्ण आढळत आहेत.
2015 ते 2023 या कालावधीत भारताने मलेरिया प्रकरणे 80.5% नी कमी केली असून मृत्यूदरातही 78% घट झाली आहे. 2023 मध्ये केवळ 83 मृत्यू नोंदले गेले. तरीही दक्षिण-पूर्व आशियामध्ये भारताचा वाटा सर्वाधिक असून 17.65 लाखांहून अधिक संशयित प्रकरणे नोंदवली गेली आहेत.
तज्ञांच्या मते, भारतातील विविध भौगोलिक आणि सामाजिक परिस्थिती हे मोठे आव्हान आहे. काही जिल्ह्यांमध्ये उच्च प्रमाणात संसर्ग आहे, तर काही ठिकाणी तो जवळपास शून्य आहे. त्यामुळे एकसमान धोरण प्रभावी ठरत नाही. पाळत ठेवणी सुधारली असली तरी खाजगी क्षेत्राचा समावेश अजून आवश्यक आहे.
दरम्यान, डासांचे बदलते वर्तन हेही चिंतेचे कारण आहे. आता डास घराच्या बाहेर चावणे आणि संध्याकाळी किंवा पहाटे सक्रिय होणे यामुळे पारंपरिक उपाय कमी प्रभावी ठरत आहेत. याशिवाय कीटकनाशकांप्रती वाढता प्रतिकार ही गंभीर समस्या बनत आहे.
तज्ञांनी असेही नमूद केले की, लक्षणे नसलेले रुग्ण हे मलेरियाच्या प्रसाराचे लपलेले स्रोत आहेत. अशा रुग्णांमुळे अचानक हॉटस्पॉट तयार होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे अधिक संवेदनशील निदान तंत्रज्ञान आणि डीएनए चाचण्या वापरण्याची गरज व्यक्त केली आहे.
याशिवाय ग्रामीण आणि आदिवासी भागांमध्ये आरोग्य सेवांची कमतरता मोठा अडथळा ठरत आहे. शहरांमध्ये सेवा केंद्रित असल्याने स्थलांतरित लोकसंख्या मलेरियाचा प्रसार वाढवते. अशा भागांमध्ये डेटा संकलन आणि पाळत ठेवणी प्रभावीपणे होत नसल्याचे तज्ञांचे मत आहे.
तथापि, नवीन लसी आणि दीर्घकालीन औषधे यामुळे भविष्यात मलेरिया निर्मूलन शक्य असल्याची आशा व्यक्त केली जात आहे. भारताने 2030 पर्यंत मलेरिया संपवण्याचे उद्दिष्ट ठेवले असून त्यासाठी अधिक प्रभावी अंमलबजावणीची गरज आहे.
