#
इकोलोकेशनच्या मदतीने वटवाघुळ अंधारातही शोधतात शिकार
मोठ्या जपानी हॉर्सशू वटवाघुळांचा आवाज जुळवण्याचा अनोखा अभ्यास
अंधारात उडताना आणि कीटकांची शिकार करताना वटवाघुळ इकोलोकेशन तंत्राचा वापर करतात. अनेक वटवाघुळ एकाच वेळी आवाजाच्या लहरी सोडत असतील तर त्यांचे संकेत एकमेकांमध्ये मिसळण्याची शक्यता असते. मात्र संशोधकांनी शोधून काढले आहे की मोठ्या जपानी हॉर्सशू वटवाघुळांमध्ये अशा परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची विशेष क्षमता आहे. ही वटवाघुळे आपल्या आवाजाची वारंवारता हळूहळू बदलून समूहातील इतर वटवाघुळांशी समन्वय साधतात. या तंत्रामुळे त्यांना स्पष्ट प्रतिध्वनी मिळतात आणि अंधारातही शिकार शोधणे सोपे होते.
मुंबई : अंधारातून मार्ग शोधण्यासाठी आणि कीटकांची शिकार करण्यासाठी वटवाघुळ इकोलोकेशनचा वापर करतात. ते उच्च वारंवारतेच्या ध्वनी लहरी बाहेर सोडतात. या लहरी जवळच्या वस्तूंवर आदळून परत येतात आणि त्यातून वटवाघुळाला वस्तूचे स्थान, अंतर आणि हालचाल समजते.
मात्र जेव्हा अनेक वटवाघुळे एकाच वेळी समान प्रकारच्या ध्वनी लहरी पाठवतात, तेव्हा त्यांच्या संकेतांमध्ये गोंधळ निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे स्वतःच्या आवाजाचा परत आलेला प्रतिध्वनी ओळखणे कठीण होऊ शकते. जपानमधील दोशिशा विद्यापीठातील संशोधकांनी केलेल्या अभ्यासातून या समस्येवर वटवाघुळे कसा उपाय शोधतात हे समोर आले आहे.
अभ्यासानुसार, मोठी जपानी हॉर्सशू वटवाघुळे आपल्या आवाजाची वारंवारता हळूहळू बदलतात. समूहातील इतर वटवाघुळांशी समन्वय साधण्यासाठी ती जवळपास समान फ्रिक्वेन्सीचा वापर करू लागतात. यामुळे त्यांना अधिक स्पष्ट प्रतिध्वनी मिळतात आणि एकत्र उडतानाही शिकार शोधण्यात अडचण येत नाही.
इकोलोकेशन म्हणजे आवाजाच्या मदतीने दिशा आणि अंतर ओळखण्याची प्रक्रिया. अनेक वटवाघुळे रात्री सक्रिय असल्याने त्यांना केवळ दृष्टीवर अवलंबून राहता येत नाही. ते अल्ट्रासोनिक आवाज निर्माण करतात, जे मानवांना ऐकू येत नाहीत. हे आवाज कीटक, झाडे किंवा इतर वस्तूंवर आदळून परत येतात.
मोठ्या जपानी हॉर्सशू वटवाघुळांच्या आवाजात बदलणारी फ्रिक्वेन्सी आणि जवळपास स्थिर राहणारा लांब भाग असतो. यामुळे त्यांना प्रतिध्वनीतील अगदी लहान बदलही ओळखता येतात. तसेच, ते डॉपलर शिफ्टची भरपाई करण्यासाठीही आपल्या आवाजात बदल करतात.
संशोधकांनी जंगलातील वटवाघुळांना बंदिस्त वसाहतींमध्ये ठेवून त्यांच्या आवाजाचा अभ्यास केला. 2008 ते 2024 दरम्यान जमा केलेल्या माहितीच्या आधारे करण्यात आलेल्या संशोधनात असे दिसून आले की वटवाघुळे आवाज वेगवेगळ्या दिशेने पसरवत नाहीत, तर हळूहळू एका समान वारंवारतेकडे जातात.
विशेषतः कमी फ्रिक्वेन्सी वापरणाऱ्या वटवाघुळांनी आपला आवाज वाढवून समूहातील इतर वटवाघुळांच्या जवळ आणला. मात्र, आधीपासून समान वारंवारता असलेल्या वटवाघुळांमध्ये मोठा बदल दिसून आला नाही. यावरून वटवाघुळे गरजेनुसारच आपला आवाज बदलतात, असे संशोधकांनी सांगितले.
संशोधकांनी या प्रक्रियेला ‘सायलेंट स्पेक्ट्रल विंडो’ असे नाव दिले आहे. यामुळे अनेक वटवाघुळे एकत्र आवाज करत असतानाही एका विशिष्ट वारंवारतेच्या भागात कमी गोंगाट निर्माण होतो. परिणामी, कीटकांकडून परत येणारे महत्त्वाचे प्रतिध्वनी अधिक स्पष्टपणे ऐकू येतात.
या संशोधनामुळे केवळ वटवाघुळांच्या वर्तनाचा अभ्यासच होत नाही, तर सोनार प्रणाली, रोबोटिक्स आणि आधुनिक सेन्सिंग तंत्रज्ञान विकसित करण्यासाठीही मदत होऊ शकते.
