हेमंत कुळकर्णी
नाना पाटेकर यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीने एक संवेदनशील, ताकदवान आणि अस्सल कलाकार गमावला आहे. त्यांच्या जाण्याची बातमी ही त्यांच्या असंख्य चाहत्यांसाठी आणि कलाप्रेमींसाठी नक्कीच हळवी करणारी आहे. मात्र, त्यांच्या प्रदीर्घ कलाप्रवासाकडे पाहताना दुःखासोबतच त्यांच्या समृद्ध योगदानाबद्दल कृतज्ञतेची भावनाही मनात दाटून येते.पडद्यावर त्यांनी साकारलेल्या असंख्य व्यक्तिरेखा, त्यांच्या संवादातील ठामपणा, अभिनयातील सहजता आणि सामान्य माणसाच्या भावविश्वाशी असलेली त्यांची नाळ यामुळे नाना पाटेकर हे केवळ एक अभिनेते राहिले नाहीत, तर ते प्रेक्षकांच्या भावविश्वाचा एक भाग बनले.त्यांच्या जाण्याने निर्माण झालेली पोकळी सहज भरून निघणारी नाही. मात्र कलाकाराचे खरे आयुष्य त्याच्या कलेतून पुढे सुरू राहते. नाना पाटेकर यांनी साकारलेल्या भूमिका, त्यांनी दिलेले संस्मरणीय संवाद आणि त्यांनी आपल्या अभिनयातून मांडलेल्या मानवी भावना पुढील अनेक पिढ्यांना त्यांची आठवण करून देतील. नाना पाटेकर यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली. त्यांच्या कलाप्रवासाला आणि स्मृतींना विनम्र अभिवादन.
नाना पाटेकर : मातीशी नातं जपणारा असामान्य अभिनेता
रोखठोक संवाद, डोळ्यांतून व्यक्त होणारा अभिनय, दमदार आवाज आणि भूमिकेत पूर्णपणे झोकून देण्याची वृत्ती… या वैशिष्ट्यांमुळे भारतीय चित्रपटसृष्टीत स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचा प्रवास हा संघर्ष, जिद्द, संवेदनशीलता आणि कलेवरील निष्ठेची प्रेरणादायी कहाणी आहे. ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वयाच्या ७५व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.
मुरुड-जंजिऱ्याच्या मातीत जन्म
नाना पाटेकर यांचे मूळ नाव विश्वनाथ पाटेकर. त्यांचा जन्म १ जानेवारी १९५१ रोजी महाराष्ट्रातील मुरुड-जंजिरा येथे झाला. कोकणच्या मातीत बालपण गेलेल्या नानांच्या व्यक्तिमत्त्वावर साधेपणा, संघर्ष आणि माणुसकीचे संस्कार झाले. वडील मुंबईत कापड व्यवसायाशी संबंधित होते. बालपणी कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती बदलली आणि नानांना अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीला सामोरे जावे लागले.
गरिबीशी संघर्ष आणि पोस्टर रंगवण्याचे दिवस
किशोरवयातच नानांनी आर्थिक परिस्थितीशी सामना करण्यासाठी काम करण्यास सुरुवात केली. शाळा सुटल्यानंतर मुंबईत चित्रपटांची पोस्टर्स रंगवण्याचे काम ते करत. या काळात अनेक किलोमीटर चालत जाऊन ते काम करायचे. कधी पैशांच्या मोबदल्यात तर कधी जेवणाच्या बदल्यातही त्यांनी काम केले. या संघर्षाच्या काळानेच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला कठोरपणा, निरीक्षणशक्ती आणि माणसांच्या भावभावना समजून घेण्याची ताकद दिली.
रंगभूमीपासून रुपेरी पडद्यापर्यंत
नाना पाटेकर यांनी अभिनयाची सुरुवात रंगभूमीपासून केली. त्यानंतर हिंदी आणि मराठी चित्रपटसृष्टीत त्यांनी प्रवेश केला. ‘गमन’ (१९७८) हा त्यांच्या हिंदी चित्रपट कारकिर्दीतील महत्त्वाचा प्रारंभ मानला जातो. पुढे ‘आज की आवाज’, ‘अंकुश’, ‘प्रतिघात’, ‘परिंदा’, ‘अंगार’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘यशवंत’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’, ‘वेलकम’ यांसारख्या विविध धाटणीच्या चित्रपटांत त्यांनी लक्षवेधी भूमिका साकारल्या.
‘परिंदा’ने अभिनेता म्हणून नवी ओळख दिली
१९८९ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘परिंदा’ चित्रपटातील त्यांच्या भूमिकेने नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची ताकद देशभर पोहोचवली. या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्काराने गौरवण्यात आले. गंभीर, हिंसक आणि मानसिकदृष्ट्या गुंतागुंतीच्या व्यक्तिरेखा साकारण्याची त्यांची क्षमता या चित्रपटातून ठळकपणे समोर आली.
‘क्रांतिवीर’ आणि संवादांचा धगधगता आवाज
‘क्रांतिवीर’ हा नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील आणखी एक मैलाचा दगड ठरला. देश, समाजव्यवस्था आणि सामान्य माणसाच्या प्रश्नांवर भाष्य करणाऱ्या या चित्रपटातील त्यांचा आक्रमक अभिनय आणि संवादफेक आजही प्रेक्षकांच्या स्मरणात आहे.नानांचा आवाज ही त्यांच्या अभिनयाची स्वतंत्र ओळख बनली. त्यांच्या संवादफेकीत राग, वेदना, उपहास, प्रेम, असहायता आणि संताप या सर्व भावना एकाच वेळी जाणवत असत. त्यामुळे त्यांच्या भूमिका केवळ पडद्यावर दिसत नसत, तर त्या प्रेक्षकांच्या मनावर ठसा उमटवत.
‘प्रहार’ : अभिनेता ते दिग्दर्शक
नाना पाटेकर केवळ अभिनेते नव्हते. त्यांनी लेखन आणि दिग्दर्शनातही आपली छाप सोडली. ‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ या चित्रपटाचे त्यांनी दिग्दर्शन केले. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील शिस्त, देशाविषयीची आस्था आणि सैनिकांविषयीचा आदर या चित्रपटातून प्रकर्षाने जाणवला.
पडद्याबाहेरही सैनिकांशी नाते
नाना पाटेकर यांचे भारतीय लष्कराशी असलेले नातेही विशेष उल्लेखनीय होते. १९९९ च्या कारगिल युद्धाच्या काळात त्यांनी लष्कराची परवानगी घेऊन जवानांसोबत सुमारे ६० दिवस घालवले, अशी नोंद आहे.चित्रपटातील देशभक्ती आणि प्रत्यक्ष जीवनातील सैनिकांविषयीचा आदर यामध्ये नानांचा दृष्टिकोन केवळ अभिनयापुरता मर्यादित नव्हता, हे या प्रसंगातून दिसून येते.
‘नटसम्राट’मधून मराठी रंगभूमीचा आत्मा
मराठी चित्रपटसृष्टीत ‘नटसम्राट’ हा नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा ठरला. रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेल्या वृद्ध अभिनेत्याच्या भावविश्वातील वेदना, एकाकीपणा, अहंकार, प्रेम आणि हतबलता त्यांनी अत्यंत प्रभावीपणे साकारली.‘नटसम्राट’मधील गणपतराव बेलवलकर ही व्यक्तिरेखा त्यांच्या अभिनयातील खोली दाखवणारी ठरली. मराठी प्रेक्षकांच्या मनात या भूमिकेने कायमचे स्थान निर्माण केले.
गंभीर भूमिकांपासून विनोदी भूमिकांपर्यंत
नाना पाटेकर यांना केवळ गंभीर आणि आक्रमक भूमिकांसाठी ओळखले जात असले तरी **‘वेलकम’**सारख्या चित्रपटातील विनोदी भूमिकांनी त्यांच्या अभिनयाची दुसरी बाजूही प्रेक्षकांसमोर आणली. गंभीर चेहऱ्यामागे दडलेला विनोदाचा अचूक टायमिंग त्यांनी दाखवून दिले.‘अब तक छप्पन’, ‘राजनीती’, ‘द अटॅक ऑफ २६/११’, ‘द व्हॅक्सिन वॉर’ यांसारख्या चित्रपटांमधून त्यांनी वेगवेगळ्या व्यक्तिरेखा साकारत आपल्या अभिनयाची व्याप्ती कायम विस्तारली.
पुरस्कार आणि सन्मान
नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाला राष्ट्रीय स्तरावर अनेक पुरस्कारांनी गौरवण्यात आले. ‘परिंदा’साठी राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, तसेच इतर महत्त्वाचे चित्रपट पुरस्कार त्यांच्या नावावर आहेत. अभिनयासोबतच लेखक, दिग्दर्शक आणि सामाजिक कार्यकर्ते म्हणूनही त्यांची ओळख निर्माण झाली.
साधेपणाशी कायम नाते
अभिनयाच्या क्षेत्रात मोठे यश मिळूनही नाना पाटेकर यांचे व्यक्तिमत्त्व कायमच साधेपणाशी जोडलेले राहिले. प्रसिद्धीच्या झगमगाटापेक्षा शेती, निसर्ग आणि सामान्य माणसांशी असलेले नाते त्यांना अधिक जवळचे वाटत असे. शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांशीही त्यांचा जवळचा संबंध होता.
एक अभिनेता नव्हे, तर एक ‘नाना’
नाना पाटेकर यांचे मोठेपण केवळ त्यांनी किती चित्रपट केले किंवा किती पुरस्कार मिळवले यात नाही. त्यांच्या अभिनयात सामान्य माणसाचा राग होता, वेदना होती, असहायता होती आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची ताकद होती.मुरुड-जंजिऱ्याच्या मातीतून सुरू झालेला हा प्रवास भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एका अजरामर अध्यायापर्यंत पोहोचला. ‘नाना’ हे नावच त्यांच्या अभिनयाची ओळख बनले. पडद्यावरचा त्यांचा आवाज थांबला असला, तरी त्यांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखा, संवाद आणि अभिनयाची धग अनेक पिढ्यांच्या स्मरणात कायम राहील.
कोकणच्या मातीत जन्मलेला हा अस्सल कलाकार आज आपल्यातून निघून गेला; मात्र त्याने भारतीय चित्रपटसृष्टीला दिलेला ‘नाना’ कायम जिवंत राहील.
