अत्यंत गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रियेनंतर 90 तास ECMO सपोर्ट, लष्करी वैद्यकीय सेवांची ऐतिहासिक कामगिरी
आर्मी इन्स्टिट्यूट ऑफ कार्डिओ-थोरॅसिक सायन्सेस (AICTS), पुणे येथील डॉक्टरांच्या पथकाने अत्यंत दुर्मिळ आणि जीवघेण्या जन्मजात हृदयविकाराने ग्रस्त असलेल्या नवजात अर्भकावर पहिल्यांदाच यशस्वी ECMO उपचार करून त्याचे प्राण वाचवले आहेत. ही कामगिरी सशस्त्र दलांच्या वैद्यकीय सेवांसाठी मैलाचा दगड मानली जात आहे.
पुणे : कोलकाता येथील कमांड हॉस्पिटलमध्ये सेवेत असलेल्या एका शिपायाच्या पत्नीच्या पोटी जन्मलेले अर्पित हे नवजात बाळ अत्यंत दुर्मिळ आणि जटिल जन्मजात हृदयविकाराने ग्रस्त होते. जन्मानंतर काही तासांतच त्याच्या हृदयाने पुरेसे रक्त पंप न केल्यामुळे त्याला गंभीर हृदयक्रिया बंद पडण्याचा धोका निर्माण झाला.
डॉक्टरांनी अर्पितमध्ये जन्मजात हृदयविकारांचे गंभीर संयोजन आढळल्याचे निदान केले, ज्यामुळे प्रगत वैद्यकीय हस्तक्षेपाशिवाय त्याचे जगणे अशक्यप्राय होते. कोलकाता कमांड हॉस्पिटलमध्ये तातडीच्या उपचारांमुळे त्याची स्थिती काहीशी स्थिर झाली, मात्र अंतिम उपचारासाठी सुधारात्मक ओपन-हार्ट शस्त्रक्रिया आवश्यक होती.
प्रकरणाची गुंतागुंत लक्षात घेता अर्पितला विमानाने AICTS, पुणे येथे हलवण्यात आले. येथे आल्यानंतर त्याची प्रकृती आणखी खालावली. त्याला गंभीर फुफ्फुस संसर्ग तसेच तीव्र मूत्रपिंड निकामी होण्याची लक्षणे दिसून आली.
बालरोगतज्ज्ञ, हृदयरोग शल्यचिकित्सक, ऍनेस्थेसियोलॉजिस्ट, परफ्युजनिस्ट आणि विशेष नर्सिंग कर्मचाऱ्यांच्या बहुविद्याशाखीय पथकाने नवजात गहन उपचार सुरू केले. बाळाला हाय-फ्रिक्वेन्सी व्हेंटिलेटर आणि पेरिटोनियल डायलिसिसवर ठेवण्यात आले, ज्यामुळे हळूहळू फुफ्फुस आणि मूत्रपिंड कार्य सुधारू लागले.
प्रकृती काहीशी स्थिर झाल्यानंतर डॉक्टरांनी सुधारात्मक ओपन-हार्ट शस्त्रक्रिया केली. मात्र शस्त्रक्रियेनंतरही अर्पितचे हृदय आणि फुफ्फुसे शरीराच्या गरजा पूर्ण करू शकत नव्हती आणि त्याला व्हेंटिलेटरवरून वेगळे करणे शक्य झाले नाही.
या निर्णायक टप्प्यावर डॉक्टरांनी ECMO (एक्स्ट्रा कॉर्पोरियल मेम्ब्रेन ऑक्सिजनेशन) सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. ही प्रणाली तात्पुरत्या स्वरूपात हृदय व फुफ्फुसांचे कार्य सांभाळते. 3 किलोपेक्षा कमी वजनाच्या नवजात बाळावर ECMO वापरणे अत्यंत जोखमीचे मानले जाते आणि 24×7 तज्ज्ञ निरीक्षण आवश्यक असते.
एका वरिष्ठ AICTS डॉक्टरांनी सांगितले,
“प्रौढांमध्ये ECMO करणेच आव्हानात्मक असते. नवजात शिशूमध्ये ही प्रक्रिया राबवण्यासाठी उच्च दर्जाचे कौशल्य आणि अखंड टीमवर्क आवश्यक असते. आमच्या पथकाने हे यशस्वीपणे करून दाखवले.”
जवळपास 90 तास ECMO सपोर्ट दिल्यानंतर अर्पितने उल्लेखनीय सुधारणा दाखवली. त्याचे हृदय आणि फुफ्फुसे पुरेशी सावरल्यानंतर हळूहळू लाइफ सपोर्ट काढण्यात आला. सध्या तो स्वतंत्रपणे श्वास घेत असून प्रकृतीत सातत्याने सुधारणा होत आहे.
AICTS आणि सशस्त्र सेना वैद्यकीय सेवांसाठी ही पहिलीच यशस्वी नवजात ECMO प्रक्रिया असून, अत्याधुनिक आणि उच्च जोखमीच्या वैद्यकीय सेवा देण्याची लष्करी रुग्णालयांची क्षमता यामुळे अधोरेखित झाली आहे.
“हा बाळ जन्मापासूनच लढवय्या आहे,” असे भावना व्यक्त करत डॉक्टरांनी सांगितले.
