बेंच–ब्लॅकबोर्डशिवाय शिकणारी शाळा, ग्रामस्थांच्या सहभागातून जागतिक सन्मान
पुण्यापासून अवघ्या 40 किमी अंतरावर असलेल्या खेड तालुक्यातील जालिंदरनगर या छोट्याशा गावात एका शिक्षकाने आणि ग्रामस्थांनी मिळून शिक्षणाची नवी वाट उघडली आहे. मोडकळीस आलेली जिल्हा परिषद शाळा अवघ्या तीन वर्षांत ‘जगातील सर्वोत्तम शाळा’ ठरली असून, ग्रामीण शिक्षणाच्या शक्यतांकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधले आहे.
पुणे : हिरवाईने नटलेल्या खेड तालुक्यातील जालिंदरनगर या गावात महाराष्ट्रातील इतर शाळांपेक्षा पूर्णपणे वेगळी शाळा उभी आहे. येथे बेंच नाहीत, ब्लॅकबोर्ड नाहीत, खडू आणि धुळीच्या वर्गखोल्या नाहीत. त्याऐवजी, काचेच्या भिंतींतून येणारा सूर्यप्रकाश, मोकळी जागा आणि मुलांनी स्वतः निवडलेले अध्ययन हेच शिक्षणाचे केंद्र आहे.
अवघ्या तीन वर्षांपूर्वी ही जिल्हा परिषद शाळा म्हणजे दोन खोल्यांची ढासळलेली इमारत होती आणि त्यात केवळ तीन विद्यार्थी शिकत होते. आज मात्र, याच शाळेने ऑक्टोबर 2025 मध्ये युनायटेड किंगडममधील T4 एज्युकेशनकडून ‘जगातील सर्वोत्कृष्ट शाळा – समुदाय निवड पुरस्कार’ पटकावला आहे.
51 वर्षीय दत्तात्रय वारे (वारे गुरुजी) यांची 2022 मध्ये येथे बदली झाली. “शाळा दुरुस्त करण्याऐवजी मला शिक्षणाची संकल्पनाच नव्याने उभारायची होती,” असे सांगत ते हा प्रवास आठवतात. शाळेला त्यांनी कोरा कॅनव्हास मानले आणि त्यावर नव्या शिक्षणपद्धतीचे रंग भरले.
जालिंदरनगरचे अवघे 150 ग्रामस्थ या उपक्रमाचे सहकारी झाले. पैसा, श्रम आणि मन एकत्र करून त्यांनी शाळेचे रूप पालटले. “ही शाळा मुलांची आहे, सरकारची किंवा शिक्षकांची नाही,” असा विश्वास वारे गुरुजींनी ग्रामस्थांना दिला, असे संगदेव झोडगे यांनी सांगितले.
आज या शाळेत 130 विद्यार्थी शिकत असून त्यात 16 खुल्या शाळेचे विद्यार्थी आहेत. येथे स्पर्धा नाही, सहयोग आहे. “मुलांचे शिक्षण कुतूहलातून चालते, बळजबरीतून नाही,” असे वारे गुरुजी सांगतात.
10 वर्षीय रूपेश चव्हाण छोट्या सर्किट बोर्डवर दिवे पेटवणारा प्रोग्राम दाखवतो, तर 13 वर्षीय यश दप्तरी शाळेच्या 3D प्रिंटरने बनवलेले ड्रोन उडवण्याची तयारी करतो. सुतारकाम, कोडिंग, संगीत, यांत्रिकी अशा 22 कौशल्यांचा समावेश अभ्यासक्रमात करण्यात आला आहे.
येथे ज्येष्ठ विद्यार्थी कनिष्ठांना शिकवतात आणि सर्वजण एकमेकांकडून शिकतात. “आमची स्पर्धा स्वतःशी आहे,” असे वारे गुरुजी ठामपणे सांगतात. राजेश्वरी तांबे, इयत्ता आठवीची खुल्या शाळेतील विद्यार्थिनी, JEE उत्तीर्ण होऊन IIT मध्ये शिकण्याचे स्वप्न पाहते.
पुणे झेडपीचे सीईओ गजानन पाटील म्हणाले, “तीन वर्षांत मरणासन्न शाळा कल्पनांची प्रयोगशाळा बनली आहे. अनेक पालकांनी खासगी शाळांमधून आपल्या मुलांना पुन्हा येथे आणले आहे.”
अलीकडे भेट दिलेल्या शालेय शिक्षण मंत्री दादा भुसे म्हणाले, “या शाळेच्या काचेच्या भिंती ग्रामीण शिक्षणातील क्रांतीचे प्रतिबिंब आहेत. भविष्यात पुणे जिल्ह्यात अशा किमान 25 सरकारी शाळा उभारल्या जातील.”
जालिंदरनगरची ही शाळा केवळ शिक्षणसंस्था नाही, तर हे सिद्ध करणारी चळवळ आहे की समाज एकत्र आला, तर लहान गावातूनही जगाला दिशा देणारे शिक्षण उभे राहू शकते.
