फोन, लॅपटॉप आणि सततच्या नोटिफिकेशन्समुळे हृदयावर वाढतो ताण
तज्ज्ञांचा इशारा : डिजिटल तणाव ‘सामान्य’ वाटतो, पण परिणाम गंभीर
आपण दिवसातील किती वेळ स्क्रीनकडे पाहतो याची जाणीवही अनेकांना राहत नाही. फोन, लॅपटॉप, टीव्ही, कामाचे ई-मेल, सोशल मीडिया, रील्स आणि बातम्या — सगळं एकत्रितपणे आयुष्याचा अविभाज्य भाग बनलं आहे. मात्र, हा सततचा स्क्रीन टाइम केवळ मानसिक नव्हे तर शारीरिक आरोग्यावरही गंभीर परिणाम करत असल्याचा इशारा हृदयरोगतज्ज्ञ देत आहेत.
नवी दिल्ली : सतत स्क्रीनकडे पाहणे, दीर्घकाळ बसून राहणे आणि अखंड नोटिफिकेशन्स यामुळे निर्माण होणारा डिजिटल ताण हळूहळू शरीरात साचत जातो. सुरुवातीला तो थकवा, डोकेदुखी किंवा झोपेच्या त्रासाच्या रूपात दिसतो. मात्र दीर्घकाळात हा ताण उच्च रक्तदाब, अनियमित हृदयाचे ठोके, चिंता विकार आणि हृदयविकार यास कारणीभूत ठरू शकतो.
BLK–मॅक्स सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटलचे इंटरव्हेंशनल कार्डिओलॉजी विभागाचे अध्यक्ष डॉ. सुभाष चंद्रा यांनी TOI Health ला सांगितले की, “दीर्घकाळ बसून स्क्रीनवर लक्ष केंद्रित केल्याने शारीरिक हालचाल कमी होते. यामुळे रक्ताभिसरण मंदावते, लठ्ठपणा, उच्च रक्तदाब आणि खराब कोलेस्टेरॉल वाढते. स्क्रीनमधील निळा प्रकाश झोपेच्या हार्मोनवर परिणाम करतो, आणि खराब झोप हृदयासाठी धोकादायक ठरते.”
सततच्या सोशल मीडिया वापरामुळे आणि नोटिफिकेशन्समुळे कॉर्टिसॉल (तणाव संप्रेरक) वाढतो. याचा थेट परिणाम रक्तदाबावर आणि हृदयवहिन्यांवर होतो. काही दीर्घकालीन अभ्यासांमध्ये जास्त स्क्रीन टाइम — विशेषतः टीव्ही पाहणे — कोरोनरी हृदयविकाराच्या जोखमीशी संबंधित असल्याचे दिसून आले आहे.
विशेष बाब म्हणजे हा धोका हळूहळू वाढतो. अचानक कोसळणे किंवा मोठी दुखापत होत नाही. त्यामुळे लोक या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करतात. छातीत घट्टपणा म्हणजे चिंता, झोप न लागणे म्हणजे कामाचा ताण, सततचा थकवा म्हणजे वय — असे समजून शरीर पाठवत असलेले इशारे दुर्लक्षित केले जातात.
डेन्मार्कमधील एका अभ्यासानुसार, मुले आणि तरुणांमध्ये जास्त स्क्रीन टाइम हा उच्च रक्तदाब, कोलेस्टेरॉल आणि इन्सुलिन प्रतिरोधाशी संबंधित आढळला. संशोधकांच्या मते, बालपणापासून स्क्रीन टाइम मर्यादित ठेवल्यास दीर्घकालीन हृदय व चयापचय आरोग्य जपता येऊ शकते.
हृदय सुरक्षित ठेवण्यासाठी तज्ज्ञांचे उपाय
- प्रत्येक 30–40 मिनिटांनी स्क्रीनपासून उठून थोडे चालणे किंवा स्ट्रेचिंग करा.
- झोपण्यापूर्वी किमान 1–2 तास स्क्रीन वापर टाळा.
- आठवड्याला किमान 150 मिनिटे मध्यम स्वरूपाचा व्यायाम करा.
- सोशल मीडियासाठी ॲप टायमर किंवा डिजिटल डिटॉक्स ब्रेक घ्या.
- रक्तदाब, साखर आणि कोलेस्टेरॉलची नियमित तपासणी करा.
वेअरेबल उपकरणांबाबत बोलताना डॉ. चंद्रा सांगतात की, “ही उपकरणे उपयुक्त असली तरी ती डॉक्टरांच्या सल्ल्याची जागा घेऊ शकत नाहीत. चुकीचे किंवा अति-संवेदनशील अलर्ट अनावश्यक तणाव निर्माण करू शकतात.”
निष्कर्ष : डिजिटल साधने आयुष्य सोपे करतात, पण त्यांचा अतिरेक हळूहळू आरोग्यावर घाव घालतो. हा भीतीचा नव्हे, तर जागरूकतेचा विषय आहे. स्क्रीन तुमच्या खिशात असली, तरी तिचा परिणाम तुमच्या हृदयावर होत आहे — हे ओळखणे आज सर्वात गरजेचे आहे.
