#
जेजुरीचे खंडोबा मंदिर धार्मिक सलोखा आणि श्रद्धेचे अनोखे प्रतीक
हळदीच्या भंडाऱ्यामुळे ‘सुवर्ण मंदिर’ म्हणून देशभर प्रसिद्ध
महाराष्ट्रातील पुण्याजवळील जेजुरी येथील खंडोबा मंदिर हे देशातील सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण धार्मिक स्थळांपैकी एक मानले जाते. या मंदिरात हिंदूंसोबत अनेक मुस्लिम भाविकही श्रद्धेने दर्शन घेण्यासाठी आणि आशीर्वाद मिळवण्यासाठी येतात. हळदीच्या भंडाऱ्यामुळे संपूर्ण परिसर सोनेरी रंगात न्हाऊन निघत असल्याने या मंदिराला ‘सुवर्ण मंदिर’ म्हणूनही ओळखले जाते. इतिहास, पौराणिक परंपरा आणि धार्मिक सलोखा यांचा सुंदर संगम या मंदिरात पाहायला मिळतो. त्यामुळे देश-विदेशातील भाविक आणि पर्यटक मोठ्या संख्येने येथे भेट देतात.
जेजुरी : महाराष्ट्रातील पुण्यापासून सुमारे 50 किलोमीटर अंतरावर असलेले जेजुरीचे खंडोबा मंदिर हे देशातील प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. भगवान खंडोबा यांना भगवान शंकराचा योद्धा अवतार मानले जाते. या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे हिंदू आणि मुस्लिम दोन्ही समुदायातील भाविक श्रद्धेने दर्शनासाठी येतात. धार्मिक सलोख्याचे हे मंदिर एक प्रेरणादायी उदाहरण मानले जाते.
‘सुवर्ण मंदिर’ म्हणून देशभर प्रसिद्ध
जेजुरी हे ‘महाराष्ट्राचे सुवर्ण मंदिर’ म्हणून ओळखले जाते. येथे होणाऱ्या उत्सवांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर हळदीचा भंडारा उधळला जातो. त्यामुळे संपूर्ण मंदिर परिसर आणि टेकडी सोनेरी रंगाने नटलेली दिसते. याच वैशिष्ट्यामुळे जेजुरीला ‘सुवर्ण मंदिर’ अशी ओळख मिळाली आहे.
भगवान खंडोबा यांना मल्हारी मार्तंड या नावानेही ओळखले जाते. महाराष्ट्रासह कर्नाटकातील अनेक भागांत त्यांची भगवान शिवाचा अवतार म्हणून पूजा केली जाते. अनेक मुस्लिम भाविक खंडोबाला अजमत खान किंवा मल्लू खान या नावाने संबोधतात. विविध समाजातील भाविक मंदिरातील जत्रा आणि उत्सवांमध्ये सहभागी होत आरोग्य, सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना करतात.
इतिहास, दंतकथा आणि वास्तुकलेचे आकर्षण
जेजुरी मंदिराची स्थापना 12व्या किंवा 13व्या शतकात झाल्याचे मानले जाते. सध्याची मंदिर रचना 17व्या शतकात मराठा काळात विकसित करण्यात आली. पेशव्यांच्या काळात मंदिराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आणि खंडोबा हे योद्धे, शेतकरी, धनगर समाज तसेच अनेक महाराष्ट्रीय कुटुंबांचे कुलदैवत बनले.
लोककथेनुसार, मुघल सम्राट औरंगजेबाने मंदिर उद्ध्वस्त करण्याचा प्रयत्न केला होता. मात्र मंदिरावर हल्ला करताना मधमाशांच्या मोठ्या थव्याने सैनिकांवर हल्ला केल्याने त्यांना माघार घ्यावी लागल्याची आख्यायिका सांगितली जाते. तसेच वसईच्या लढाईनंतर चिमाजी अप्पा यांनी आणलेल्या पोर्तुगीज चर्चच्या घंटा आजही मंदिराचे आकर्षण आहेत.
पौराणिक कथेनुसार, भगवान खंडोबा यांनी मणि आणि मल्ल या राक्षसांचा पराभव करून जनतेचे रक्षण केले. या विजयाच्या स्मरणार्थ चंपा षष्ठी उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. या काळात लाखो भाविक जेजुरीत दाखल होतात आणि हळदीच्या भंडाऱ्याने संपूर्ण परिसर सोनेरी रंगात न्हाऊन निघतो.
हेमाडपंथी शैलीतील या मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी सुमारे 200 दगडी पायऱ्या चढाव्या लागतात. मंदिराचे प्रवेशद्वार, कोरीव कमानी आणि दीपमाळ भाविकांचे विशेष लक्ष वेधून घेतात. नोव्हेंबर किंवा डिसेंबरमध्ये साजरा होणारा चंपा षष्ठी उत्सव हा जेजुरीला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम काळ मानला जातो. पुणे विमानतळ, जेजुरी रेल्वे स्थानक तसेच रस्तेमार्गाने हे तीर्थक्षेत्र सहज गाठता येते.
