ISS वरून परतल्यानंतर पहिल्याच संध्याकाळी आले वेगळे वास्तव
भारताच्या मानवी अंतराळ मोहिमेची ही केवळ सुरुवात
आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावरून पृथ्वीवर परतल्यानंतर ग्रुप कॅप्टन शुभांशु शुक्ला यांनी आपल्या अनुभवांची मनमोकळी उकल केली. अंतराळातील जीवन केवळ शरीरातच नव्हे तर मानवी विचारसरणीतही मोठे बदल घडवते, असे त्यांनी सांगितले. ISS वरून पृथ्वीचे दृश्य पाहताना जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलून गेल्याचा अनुभव त्यांनी मांडला. भारताच्या मानवी अंतराळ मोहिमेतील ही वाटचाल ऐतिहासिक असून भविष्यात भारतीय रॉकेट आणि कॅप्सूलमधूनच अंतराळवीर प्रक्षेपित होतील, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला. भारताचे अंतराळ स्वप्न आता नव्या उंचीवर पोहोचत असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले.
पुणे : आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावरून (ISS) पृथ्वीवर परतल्यानंतर पहिल्याच संध्याकाळी ग्रुप कॅप्टन शुभांशु शुक्ला एका अगदी साध्या कामात गुंतले होते — ईमेलला उत्तरे देणे. अनेक संदेशांना प्रतिसाद दिल्यानंतर त्यांनी लॅपटॉप बाजूला ठेवला, मात्र तो खाली पडला आणि त्या क्षणी पृथ्वीवरील गुरुत्वाकर्षणाची तीव्र जाणीव झाली.
शनिवारी IISER पुणे येथे झालेल्या इंडिया सायन्स फेस्टिव्हलमध्ये बोलताना शुक्ला म्हणाले, “मानवी मन किती शक्तिशाली आहे हे तेव्हाच उमगले. मन आपल्या आजूबाजूच्या परिस्थितीशी पटकन जुळवून घेते. अंतराळ केवळ शरीरात बदल घडवत नाही, तर धारणा आणि विचारांची पुनर्रचना करते.”
साध्या पार्श्वभूमीतून आलेले शुभांशु शुक्ला यांची 2006 मध्ये भारतीय हवाई दलात (IAF) नियुक्ती झाली. त्यांच्या या अंतराळ मोहिमेमुळे 1984 मध्ये राकेश शर्मा यांच्या ऐतिहासिक प्रवासानंतर तब्बल 41 वर्षांनी भारताचे मानवी अंतराळ उड्डाणात पुनरागमन झाले. “पुढील मोहिमेसाठी फार वेळ लागणार नाही. भारतातूनच, भारतीय रॉकेटवर आणि भारतीय कॅप्सूलमधून अंतराळवीरांचे प्रक्षेपण होईल,” असा आत्मविश्वास त्यांनी व्यक्त केला.
ISS वरून पृथ्वीचे दृश्य दाखवताना प्रेक्षक थक्क झाले. वरच्या वातावरणातील ऑक्सिजन अणूंमुळे हिरवट झळाळणारे पृथ्वीचे वक्र क्षितीज, प्रकाशमान भारत, हिमालयाच्या रांगा, जांभळ्या विजांचे वादळ, ताऱ्यांनी भरलेले आकाश पाहताना वातावरण भारावून गेले. “दररोज 16 वेळा हे दृश्य पाहण्याची कल्पना करा. यामुळे जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलते,” असे त्यांनी सांगितले.
प्रक्षेपणाचा अनुभव सांगताना शुक्ला म्हणाले, “इंजिन पेटताच प्रचंड कंपन जाणवले. शरीरातील प्रत्येक हाड थरथरत होते. अवघ्या साडेआठ मिनिटांत आम्ही शून्यावरून ताशी 28,500 किलोमीटर वेगाने अंतराळात पोहोचलो.” अत्यंत जी-फोर्समुळे श्वास घेणे कठीण होते, त्यामुळे अंतराळ मोहिमेसाठी अनेक वर्षांचे कठोर प्रशिक्षण आवश्यक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
इंजिन बंद होताच केबिनमध्ये शांतता पसरली आणि क्रू मायक्रोग्रॅविटीमध्ये प्रवेश करताच शरीर हवेत तरंगू लागले. “हात-पाय हवेत तरंगतात. वजनहीनतेची खात्री करण्यासाठी आम्ही एक लहान खेळणी सोडतो. तो क्षण सांगतो — आपण अंतराळात आहोत,” असे ते म्हणाले.
अंतराळातील पहिल्याच दिवशी त्यांना मॉड्यूल पार करता आले नाही, कारण दुसरा अंतराळवीर प्रयोग करत होता. “मी छतावरूनही चालू शकतो, हे तेव्हा लक्षात आले. त्या क्षणी माझ्या मनाला अवकाशाची खरी जाणीव झाली,” असे त्यांनी सांगितले.
अंतराळातील वास्तवामुळे त्यांच्या शरीरात मोठे बदल झाले. द्रव डोक्याकडे सरकला, चेहरा सुजला, हालचाली मंदावल्या, स्नायू कमकुवत झाले, भूक कमी झाली आणि पाठीचा कणा वाढल्यामुळे उंची तात्पुरती सुमारे 6 सेंटीमीटरने वाढली. “अंतराळातील आव्हाने सोडवताना पृथ्वीवरील जीवन अधिक चांगले बनवता येते,” असेही त्यांनी नमूद केले.
परतीचा प्रवासही तितकाच आव्हानात्मक ठरला. अनेक दिवस सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणात राहिल्यानंतर पृथ्वीवर आल्यानंतर चालणे आणि उभे राहणे कठीण झाले. सामान्य जीवनात परतण्यासाठी काही दिवसांचे पुनर्वसन आवश्यक ठरले.
ही मोहीम भारताच्या अंतराळ स्वप्नांची सुरुवात असल्याचे सांगत शुक्ला म्हणाले, “गगनयान मोहिमा, भारतीय अंतराळ स्थानक आणि 2040 पर्यंत चंद्रावर मानवी उतरण्याचे लक्ष्य आहे. आज इथे बसलेल्यांपैकी कोणी तरी पहिला भारतीय चंद्रावर चालणारा असेल.” त्यांच्या या प्रेरणादायी शब्दांना उपस्थितांनी जोरदार टाळ्यांनी दाद दिली.
