(गोविळ • गोविळवेल • गोवीलवेल • गोयला • खुटणवेल – कोकणातील विविध भागांत प्रचलित स्थानिक नावे)
कोकणात पहिल्या पावसाची सर कोसळते, तो क्षण म्हणजे निसर्गाच्या नव्या जीवनपर्वाची सुरुवात. वैशाख–ज्येष्ठच्या कडक उन्हाने तापलेली धरती पहिल्या पावसाच्या सरींनी चिंब भिजते आणि मातीच्या कुशीत शांतपणे विसावलेले असंख्य कंद, मुळे आणि बिया नवजीवनाने जागृत होतात. काही दिवसांतच रानावन पुन्हा हिरव्या रंगाने नटते. सड्यांवर, माळरानांवर, कुंपणांवर आणि झुडपांमध्ये नव्या पालवीची चाहूल लागते. या नवजीवनाच्या सोहळ्यात शांतपणे डोकावणारी, पावसाच्या आगमनाची जणू निःशब्द साक्ष देणारी एक रानवेल म्हणजे गोविळवेल.
कोकणातील प्रत्येक भागात तिचे नाव बदलते. कुठे ती गोविळ, कुठे गोविळवेल, कुठे गोवीलवेल, कुठे गोयला, तर कुठे खुटणवेल म्हणून ओळखली जाते. नावे वेगवेगळी असली तरी तिची ओळख मात्र एकच—पहिल्या पावसासोबत जमिनीतून बाहेर येणारी आणि आपल्या तांबूस कोवळ्या पानांनी निसर्गात एक वेगळीच छटा निर्माण करणारी ही वेल.
उन्हाळाभर जमिनीखाली सुप्तावस्थेत राहिलेला तिचा कंद पहिल्या पावसाचे पाणी लागताच अंकुरतो. मातीला अलगद भेदून बाहेर येणारा कोवळा अंकुर दिवसागणिक वाढत जातो. जवळच्या झुडपांचा, कुंपणांचा किंवा लहान झाडांचा आधार घेत ही वेल विस्तारू लागते. सुरुवातीची तिची पाने मऊ, नाजूक आणि तांबूस-जांभळट छटेची असतात. सकाळच्या दवबिंदूंनी न्हालेली ही कोवळी पाने पावसाच्या मंद वाऱ्यावर अलगद डोलताना निसर्गाचे एक सुंदर चित्र उभे करतात. काही दिवसांनी त्यांचा रंग हळूहळू गर्द हिरवा होतो. ऋतूच्या बदलाची जणू ही पहिली साक्षच असते.
गोविळवेलीच्या या कोवळ्या पानांचे कोकणच्या पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीत एक आगळे स्थान आहे. या पानांवर मसाल्याचे पीठ लावून अळूवडीप्रमाणे गुंडाळ्या तयार केल्या जातात. त्या वाफवून त्याच्या वड्या कापल्या जातात आणि नंतर फोडणी देऊन किंवा हलक्या तळून त्यांचा आस्वाद घेतला जातो. हा पदार्थ आज अनेकांसाठी अपरिचित झाला असला, तरी तो आपल्या स्थानिक खाद्यपरंपरेचा एक मौल्यवान ठेवा आहे. ऋतूनुसार उपलब्ध होणाऱ्या वनस्पतींचा योग्य उपयोग कसा करावा, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे. निसर्गाने जेव्हा जे दिले, तेव्हा ते स्वीकारण्याची आणि त्याचे अन्नात रूपांतर करण्याची जीवनदृष्टी आपल्या पूर्वजांनी जोपासली होती.
पूर्वीचे ग्रामीण जीवन निसर्गाशी अतूट नात्याने जोडलेले होते. शेती, गुरेढोरे, माळराने, सडे, रानवाटा आणि गुराख्यांचे दैनंदिन जीवन यांतूनच अनेक स्थानिक वनस्पतींची ओळख पुढील पिढीकडे सहज पोहोचत असे. कोणती वेल कधी पालवते, कोणती पाने खाण्यास योग्य असतात, कोणत्या वनस्पतीचा उपयोग कसा करायचा, हे ज्ञान पुस्तकांत नव्हते; ते अनुभवातून, निरीक्षणातून आणि परंपरेतून जतन झाले होते. गोविळवेल ही त्या समृद्ध लोकज्ञानाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
मात्र काळाच्या ओघात ग्रामीण जीवनात मोठे बदल झाले. पारंपरिक शेतीचे स्वरूप बदलले, गुरेढोरे कमी झाली आणि सडे-माळरानांवर गुरे चारण्यासाठी जाणारे गुराखीही विरळ झाले. परिणामी वारशाने एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे पोहोचणारी स्थानिक वनस्पतींची ओळख हळूहळू कमी होत गेली. अनेक रानवेली, रानभाज्या आणि त्यांच्याशी जोडलेले अनुभव नव्या पिढीपर्यंत पूर्वीसारखे पोहोचत नाहीत.
याचबरोबर अनेक माळराने, सडे आणि राने बागायतीखाली आली. रासायनिक खते, कीटकनाशके आणि तणनाशकांचा वाढता वापर यामुळे अनेक स्थानिक वनस्पतींचे नैसर्गिक अधिवास बदलू लागले. त्याचा परिणाम केवळ काही वनस्पतींपुरता मर्यादित राहिला नाही, तर त्या वनस्पतींवर अवलंबून असलेल्या कीटक, पक्षी आणि इतर सजीवांवरही होऊ लागला. परिसंस्थेतील हे बदल संथ गतीने घडत असल्यामुळे त्यांची तीव्रता अनेकदा आपल्या लक्षातही येत नाही. परंतु निसर्गातील प्रत्येक वनस्पती ही परिसंस्थेतील एक महत्त्वाची कडी असते. एखादी कडी कमकुवत झाली की त्याचे परिणाम संपूर्ण साखळीवर होत असतात.
आज आधुनिकतेच्या वेगवान प्रवासात आपण विकासाची नवी क्षितिजे गाठत आहोत; परंतु त्याचवेळी आपल्या परिसरातील स्थानिक जैवविविधतेकडे नकळत दुर्लक्ष होत आहे. प्रत्येक रानवेल, प्रत्येक रानभाजी आणि प्रत्येक स्थानिक वनस्पती ही आपल्या पर्यावरणाचा अविभाज्य भाग आहे. त्यांचे जतन करणे म्हणजे केवळ एखादी वनस्पती टिकवणे नव्हे, तर निसर्गाचा समतोल, जैवविविधतेची समृद्धी आणि आपल्या सांस्कृतिक वारशाचे संरक्षण करणे होय. विज्ञान आणि आधुनिकतेचा स्वीकार करतानाच आपल्या मातीत जपलेल्या या नैसर्गिक ठेव्याकडे संवेदनशील नजरेने पाहणे ही आजच्या काळाची गरज आहे.
पहिल्या पावसाबरोबर जमिनीतून बाहेर येणारी गोविळवेल काही दिवसांनी पुन्हा नजरेआड होते; पण तिची ओळख मात्र नजरेआड होता कामा नये. कारण अशा प्रत्येक स्थानिक वनस्पतीत आपल्या मातीचा इतिहास, लोकजीवनाचे अनुभव, ऋतुनुसार विकसित झालेली खाद्यसंस्कृती आणि निसर्गाशी जुळवून घेतलेल्या जीवनपद्धतीची एक जिवंत कहाणी दडलेली असते. अशा वनस्पतींची ओळख जपली, त्यांचे दस्तऐवजीकरण केले आणि त्यांच्याशी जोडलेला वारसा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवला, तरच आपल्या निसर्गसंपदेचे खरे संवर्धन होईल. आधुनिकतेच्या या धावत्या युगात विकासाबरोबरच निसर्गाशी असलेले आपले नातेही जपले गेले, तरच येणाऱ्या पिढ्यांना समृद्ध जैवविविधता आणि सांस्कृतिक वारसा लाभेल.
—
आभार
या रानवेलीची ओळख करून देऊन तिचे प्रत्यक्ष निरीक्षण करण्याची संधी दिल्याबद्दल माझे मित्र श्री. देवेंद्र शेटे (आंबाबागायतदार) यांचे मनःपूर्वक आभार.
— ©️ धनंजय मराठे, राजापूर
9423297736
दि. २० जुलै २०२६
