*चंद्रशेखर तेली, जामसंडे*
पितृ पक्ष ‘”पितृ पूर्वजांचा पंधरवडा”‘, ज्याला पित्री पक्ष देखील म्हणतात, या काळात अन्न दान करून हिंदू धर्मीय त्यांच्या पूर्वजांना श्रद्धांजली देतात भारतभर या कालावधीला पित्री पक्ष / पित्र-पक्ष , पित्री पोक्खो , सोरह श्राद्ध (“सोळा श्राद्ध”), कनागट , जितिया , महालय , अपरा पक्ष आणि आखाडपाक असेही म्हणतात .
दक्षिण आणि पश्चिम भारतात, तो भाद्रपद (सप्टेंबर) या दुसऱ्या पक्षात म्हणजे गणेश उत्सवानंतर लगेचच पंधरवडा येतो . प्रतिपदेपासून (पंधरवड्याचा पहिला दिवस) याची सुरुवात होते.
हिंदू धर्मात, आपल्या पूर्वजांच्या तीन आधीच्या पिढ्यांचे आत्मे पितृलोकामध्ये राहतात , स्वर्ग आणि पृथ्वी यांच्यामधील मृत्यूचा देव यम संचार करीत असतो.आणि तोच पृथ्वी वरील मरणासन्न माणसाचा आत्मा पितृलोकात घेऊन जातो . केवळ त्या तीन पिढ्यांना श्राद्ध संस्कार दिले जातात, ज्यामध्ये यम महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतो. या पितृ पंधरवड्यामध्ये पूर्वजांसाठी त्यांना मोक्ष मिळवण्यासाठी प्रार्थना केली जाते . पितृ पक्ष आपल्या पितरांच्या केलेल्या आठवणीमुळे त्यांच्या आत्म्यांचा आनंद वाढवतो. पितरांना सदगती मिळावी म्हणून हा विधी केला जातो.
हिंदू धर्मशास्त्राप्रमाणे असे मानले जाते की, या काळात आत्मा पितृलोक सोडतात आणि एक महिना त्यांच्या वंशजांच्या घरी निवास करतात. या अंधाऱ्या पंधरवड्यामध्ये हिंदूंनी पूर्वजांची पूजा करणे अपेक्षित आहे.
पितृ पंधरवड्याबाबत एक कथा सांगितली जाते.
महाभारतातील कर्णाचा मृत्यू झाल्यानंतर त्याचा आत्मा स्वर्गात गेला, तो तिथे गेला तेव्हा त्याला प्रचंड भूक लागली होती. परंतु त्याने स्पर्श केलेल्या कोणत्याही अन्नाचे सोने व्हायचे. मग कर्ण आणि सूर्य इंद्राकडे गेले आणि त्याला या परिस्थितीचे कारण विचारले. इंद्राने कर्णाला सांगितले की ‘तू आयुष्यभर सोने दान केलेस, पण श्राद्धात आपल्या पितरांना कधीही अन्नदान केले नाहीस. त्यामुळे त्या अवस्थेत अडकलेल्या कुरु पूर्वजांनी तुला शाप दिला आहे. कर्ण म्हणाला की त्याला त्याच्या वंशाविषयी माहिती नव्हती म्हणून त्याने त्यांच्या स्मरणार्थ कधीही काहीही दान केले नाही. यामध्ये सुधारणा करण्यासाठी, कर्णाला १५ दिवसांच्या कालावधीसाठी पृथ्वीवर परत येण्याची परवानगी देण्यात आली, जेणेकरून तो त्यांना श्राद्ध करू शकेल आणि त्यांच्या स्मरणार्थ अन्न आणि पाणी दान करू शकेल. हा काळ आता पितृ पक्ष म्हणून ओळखला जातो.
पितृ पंधरवड्यामध्ये मुलाने श्राद्ध करणे गरजेचे आहे.त्यामुळे पूर्वजांचा आत्मे स्वर्गात जाऊन सदगती मिळवू शकतील. गरुड पुराणात असे म्हटले आहे की, “पुत्र नसलेल्या पुरुषाचा उद्धार नाही”. मार्कंडेय पुराणात म्हटले आहे की जर पितर श्राद्धात संतुष्ट असतील तर ते करणाऱ्याला आरोग्य, संपत्ती, ज्ञान आणि दीर्घायुष्य आणि शेवटी स्वर्ग आणि मोक्ष मिळवून देतात.
हा महालायचा विधी म्हणजे वंश परंपरा आणि त्याची आठवण याचा केंद्रबिंदू आहे. आपला पुनर्जन्मावर विश्वास असल्याने आधीच्या पिढ्याना पुढे जन्म मरणाच्या फेऱ्यातून सुटका मिळण्यासाठी हा विधी केला जातो. त्याचे आशिर्वाद प्राप्त करण्यासाठी हा विधी केला जातो. सर्वपित्री अमवास्येला विसरलेल्या किंवा दुर्लक्षित असलेल्या वार्षिक श्राद्ध समारंभाची भरपाई करून हा विधी पूर्ण केला जातो.
सध्याची पिढी पितृपक्षात पितरांचे ऋण फेडते. हे ऋण व्यक्तीचे त्याच्या गुरू आणि आई-वडिलांच्या ऋणाबरोबरच अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
बंगालमध्ये या काळात दुर्गा पूजेचा उत्सव केला जातो.
महालय हा दिवस आहे जेव्हा दुर्गा देवी पृथ्वीवर अवतरली असे मानले जाते. बंगाली लोक परंपरेने देवी महात्म्य (चंडी) शास्त्रातील स्तोत्रांचे पठण करण्यासाठी महालयाच्या दिवशी पहाटे लवकर उठतात . पितरांना घरोघरी तर्पण आणि पूजा केली जाते. भारतात मोठया प्रमाणावर हा विधी पूर्ण केला जातो.
श्राद्ध करण्याचे अनेक नियम पाळले जातात. धर्मशास्त्रानुसार हा विधी केला जातो.
या पंधरवड्यात दर दिवशी ठरलेल्या पितरांसाठी तर्पण पूजा केली जाते. म्हणजे कोणी कोणासाठी तर्पण करावे याला फार महत्व आहे. उदा.आधीच्या तीन पिढ्यांपर्यंत मर्यादित असलेल्या कुटुंबातील पितृशाखेतील मुलाने-सामान्यतः ज्येष्ठ-किंवा पुरुष नातेवाईकाने श्राद्ध करणे आवश्यक आहे. तथापि, सर्वपित्री अमावस्या किंवा मातमहाला जर त्याच्या आईच्या कुटुंबात पुरुष वारस अनुपस्थित असेल तर,
मुलीचा मुलगा आपल्या कुटुंबातील मातृपक्षासाठी श्राद्ध करू शकतो, काही जाती केवळ एका पिढीसाठी श्राद्ध करतात. मृत्यूशी संबंध असल्यामुळे हा सोहळा अशुभ मानला जात असल्याने या काळात शुभ कार्य केले जातं नाही.
श्राद्ध करणाऱ्या पुरुषाने अगोदर शुद्ध स्नान करुन . दर्भ गवताची अंगठी घालून,श्राद्धामध्ये पिंड दान करावे. तांदूळ पिठाचे गोळे तूप आणि काळे तीळ मिसळून केलेले
पिंड पूर्वजांना अर्पण करावेत.व त्यावर डाव्या हातांच्या अंगठ्याने पाणी सोडावे.. त्यानंतर अन्नदान केले जाते.जर कावळा आला आणि अन्न खाऊन गेला तर नैवेद्य स्वीकारला जातो असा अर्थ होतो. कावळा हा पक्षी यम किंवा पूर्वजांच्या आत्म्याचा संदेशवाहक असल्याचे मानले जाते.गाय आणि कुत्र्यालाही चारा दिला जातो आणि ब्राह्मण पुरोहितांनाही भोजन दिले जाते. पूर्वज (कावळा) आणि ब्राह्मण जेवल्यानंतर, कुटुंबातील सदस्य दुपारचे जेवण सुरू करू शकतात.
या पितृपक्षात आपण पूर्वजांचे आभार मानून आपले जगणे त्यांच्या आशिर्वादामुळे सुकर व्हावे म्हणून मनोभावे प्रार्थना करावी. आपल्या मृत पितरांप्रति आदरभाव व्यक्त करावा.
आणि आदरभावाचे महत्व समजून घ्यावे.
