एकाच माटवीखाली दोन गणपती : एकत्र कुटुंब पद्धतीचे जतन
सावंतवाडी: कोकणची संस्कृती आणि परंपरा आजही अनेक कुटुंबांनी जपलेली आहे. याच परंपरेचं एक जिवंत उदाहरण म्हणजे सावंतवाडीनजीक असलेल्या माजगाव गावातील सातसावंत खोत घराण्याचा गणेशोत्सव. केवळ धार्मिक विधी नसून, हा उत्सव म्हणजे पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली एक अलौकिक परंपरा आहे, जी मामा-भाच्यांच्या नात्यावर आधारित आहे.
*मामाचा शब्द आणि पिढ्यानपिढ्या जपलेली परंपरा*
या घराण्याचे मूळ पुरुष सातू सावंत यांनी आपल्या भाच्याला दिलेला शब्द आणि त्यातून निर्माण झालेली ही परंपरा आजही तितक्याच श्रद्धेने जपली जाते. त्यामुळेच हा गणेशोत्सव ‘मामा-भाच्यांचा गणपती’ म्हणून ओळखला जातो. या सातसावंत घराण्यात एकूण ४५ कुटुंबे आणि ५०० हून अधिक सदस्य आहेत. ही सर्व मंडळी एकत्र येऊन हा भव्य उत्सव साजरा करतात, जो कोकणातील सर्वात मोठा कौटुंबिक गणेशोत्सव मानला जातो.
*परंपरेचा पाया आणि गावाचा सहभाग*
या उत्सवाची सुरुवात मूळ पुरुषाने अशा प्रकारे केली होती की, तो कधीही खंडित होऊ नये. यासाठी त्यांनी गावातील कारागिरांना आणि कलावंतांनाही यात सहभागी करून घेतले. गणपतीची मूर्ती बनवणाऱ्या कुंभार सांगवेकर यांना घराण्याने मोबदला म्हणून जमीन दिली. त्याचप्रमाणे, गणपतीला रंग आणि इतर साहित्य पुरवणारे व्यापारी नाटेकर आणि गणपतीसमोर गायन-नृत्य सादर करणाऱ्या कलावंतांनाही जमिनी दिल्या होत्या. यामुळे, ही व्यवस्था पिढ्यानपिढ्या अखंड चालू राहिली.
*२१ गोळ्यांची मूर्ती आणि सामूहिक प्रयत्न*
१९६७ पासून या घराण्यातील पुरुषांनी स्वतःच गणपतीची मूर्ती बनवण्याची जबाबदारी स्वीकारली. आजही ही मूर्ती पारंपरिक पद्धतीने, २१ गोळ्यांपासून (मातीचे गोळे) आणि तेल रंगाने तयार केली जाते. या मूर्तीचे विसर्जन करणे हे एक महत्त्वाचे आणि श्रमाचे काम असते. सुमारे एक किलोमीटरच्या अंतरावर असलेल्या तलावापर्यंत ही मूर्ती खांद्यावर घेऊन मिरवणूक काढली जाते. आता त्यासाठी आधुनिक रथाचा वापर केला जात असला, तरी मिरवणुकीतील उत्साह आजही कायम आहे.
*दोन दैवतांचा संगम आणि एकत्र कुटुंब पद्धतीचे दर्शन*
या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे दोन दैवतांचे एकत्र पूजन केले जाते. मूळ पुरुषाने आपला भाचा, तांबोळी येथील देसाई, यांना येथे स्थायिक केले होते आणि गणपतीसोबत त्यांचीही मूर्ती पूजण्याची परवानगी दिली होती. यामुळे, गणेशोत्सव आणि देसाई यांच्या मूर्ती पूजनाचा संगम येथे पाहायला मिळतो.
आजच्या २१ व्या शतकात जिथे विभक्त कुटुंब पद्धती वाढत आहे, तिथे सातसावंत कुटुंबाने एकत्र येऊन ही परंपरा जिवंत ठेवली आहे. प्रत्येक कुटुंबाची उत्सवासाठी ठराविक वर्गणी ठरलेली असल्याने, महागाईच्या काळातही प्रत्येकाचा खर्च नियंत्रणात राहतो. एकेकाळी चार भावंडं मिळून हा उत्सव साजरा करत असत, आणि आजही त्यांच्या वारसांनी ही एकता जपली आहे.
सातसावंत कुटुंबाचा हा गणेशोत्सव केवळ एक धार्मिक सोहळा नाही, तर तो कौटुंबिक एकजूट, त्याग आणि परंपरेला जपण्याची शिकवण देणारा एक आध्यात्मिक आणि सामाजिक उत्सव आहे. मामा-भाच्यांच्या नात्याचा हा धागा कोकणच्या मातीतील संस्कृतीला अधिक घट्ट करत आहे.
