पती गमावल्यावरही हार न मानता मुलांच्या शिक्षणासाठी महिलांची धडपड
जमीन हक्क, रोजगार आणि स्वाभिमानासाठी पितृसत्तेशी लढणाऱ्या विधवा महिलांची कहाणी
मराठवाड्यातील दुष्काळग्रस्त बीड जिल्ह्यात शेतकरी आत्महत्यांमुळे अनेक महिलांवर मोठा आघात झाला आहे. पतीच्या मृत्यूनंतर कर्ज, गरीबी आणि सामाजिक दबाव यांचा सामना करत या महिलांना आयुष्य पुन्हा उभे करावे लागले. अनेकांनी मुलांच्या शिक्षणासाठी गाव सोडले, स्वतः रोजगार सुरू केला आणि जमीन हक्कासाठी संघर्ष केला. सामाजिक विरोध, सरकारी यंत्रणेतील अडचणी आणि आर्थिक संकट असूनही त्यांनी हार मानली नाही. बीडमधील अशा अनेक महिलांच्या छोट्या विजयांनी त्यांच्या स्वावलंबनाची नवी वाट तयार केली आहे.
बीड : मराठवाड्यातील दुष्काळ आणि स्थलांतरग्रस्त जिल्ह्यांमध्ये शेतकरी आत्महत्यांनंतर अनेक महिलांवर कुटुंबाची जबाबदारी येऊन पडते. कर्ज, आर्थिक अडचणी आणि सामाजिक बंधने यांच्यातूनही काही महिला स्वतःच्या आयुष्यासाठी आणि मुलांच्या भविष्यासाठी संघर्ष करत आहेत.
गेल्या 10 महिन्यांत बीड जिल्ह्यात सुमारे 149 पात्र शेतकरी आत्महत्या झाल्या आहेत, जे मराठवाड्यातील सर्वाधिक आहे. या घटनांनंतर अनेक महिलांना कुटुंब, गावातील पितृसत्ताक व्यवस्था आणि आर्थिक संकटाशी लढत आपले आयुष्य उभे करावे लागले.
ज्योती औसरमल (35) यांनी आपल्या मुलांच्या शिक्षणासाठी बीड शहरात राहण्याचा निर्णय घेतला. त्या ब्युटीशियन म्हणून काम करतात आणि घरातून कपडे शिवण्याचे कामही करतात. त्यांनी डिझायनिंगचा अभ्यासक्रमही सुरू केला आहे.
ज्योतींचे पती 2018 मध्ये कर्ज आणि नापिकीमुळे आत्महत्या केल्यानंतर त्यांच्यावर तीन मुलांचे संगोपन आणि कुटुंबाची जबाबदारी आली. सुरुवातीला त्यांना गावातील लोकांनी काम करण्यास आणि बाहेर पडण्यास विरोध केला. मात्र त्यांनी शिवणकाम आणि ब्युटी पार्लरचे कौशल्य शिकून काम सुरू केले.
त्या म्हणाल्या, “मी जे करू शकले नाही ते माझ्या मुलांनी करावे, म्हणून मी मुलीला पुण्यातील मोफत निवासी वसतिगृहात शिक्षणासाठी पाठवले.” त्यांची इतर दोन मुले सध्या शाळेत शिक्षण घेत आहेत.
त्यांचा दिवस पहाटेपासून सुरू होतो आणि घरकाम, मुलांची काळजी, शिवणकाम, सलूनचे काम आणि अभ्यास करत मध्यरात्रीपर्यंत चालतो. त्या म्हणतात, “गावातील लोक माझ्याबद्दल वाईट बोलतात, पण माझ्या मुलांचे भविष्य कोणावरही अवलंबून नसावे.”
वैशाली फुलझलके (35) यांचा धाकटा मुलगा फक्त 12 दिवसांचा असताना त्यांच्या पतीने आत्महत्या केली. अनेक वर्षे पीक नुकसान, कर्ज आणि मुलाच्या उपचारांचा खर्च यामुळे त्यांच्यावर मोठे संकट आले.
त्यांच्याकडे स्वतःच्या नावावर जमीन नव्हती, त्यामुळे त्यांनी चार वर्षे सासरच्या शेतात कोणतेही उत्पन्न न घेता काम केले. नंतर मुलांच्या उपचारासाठी पैसे नसल्यामुळे त्यांनी जमिनीच्या वाट्यासाठी लढा दिला.
त्या म्हणाल्या, “माझ्या मुलांचा हक्क मिळवण्यासाठी मला विरोध करावा लागला.” महिलांसाठी काम करणाऱ्या संस्थांच्या मदतीने त्यांनी सरकारी योजना आणि जमीन हक्काबाबत माहिती मिळवली.
आज वैशाली कापूस, बटाटा आणि शेंगदाणे शेती करत आहेत. त्यांनी 10 महिला कामगारांचा गट तयार करून इतर महिलांनाही मदत सुरू केली आहे.
मनीषा भडगिले (32) यांचेही आयुष्य मोठ्या संघर्षाने भरलेले आहे. लहान वयात लग्न झाल्यानंतर त्या ऊसतोड कामगार म्हणून स्थलांतर करत होत्या. पतीच्या आत्महत्येनंतर त्यांना दोन मुलांसह सासरच्या घरातून बाहेर काढण्यात आले.
नंतर त्यांनी MAVIM अंतर्गत बचत गटाशी संपर्क साधला. त्याच्या मदतीने मुलांना शिक्षणासाठी वसतिगृहात पाठवले. मात्र मुलीचे शिक्षण सुरू ठेवण्यासाठी त्यांनी बीडमध्ये भाड्याच्या खोलीत राहण्याचा निर्णय घेतला.
सुरुवातीला एकट्या महिलेला घर भाड्याने देण्यास अनेकांनी नकार दिला. अखेर त्यांनी घरगुती मदतनीस म्हणून काम सुरू केले आणि आता अनेक घरांमध्ये काम करून स्थिर उत्पन्न मिळवत आहेत.
त्या म्हणतात, “मी जे काही करते ते माझ्या मुलीसाठी आहे, जेणेकरून तिला माझ्यासारखे आयुष्य जगावे लागू नये.”
