धनत्रयोदशी, ज्याला धनतेरस म्हणून ओळखले जाते, हा दिवाळी सणाचा दुसरा दिवस आहे. या दिवशी विशेषत: आरोग्य, समृद्धी, आणि संपत्तीची प्राप्ती होण्यासाठी भगवान धन्वंतरी आणि देवी लक्ष्मी यांची पूजा केली जाते. समुद्र मंथनात भगवान धन्वंतरी अमृत कलश घेऊन प्रकट झाले, म्हणून आरोग्यासाठी या दिवशी त्यांची पूजा केली जाते. धनत्रयोदशीला घरात देवी लक्ष्मीचे आगमन होण्याची इच्छा असल्यामुळे लोक घरे स्वच्छ करून सजवतात. लक्ष्मी माता ही संपत्तीची देवी असून तिची कृपा मिळवण्यासाठी, लोक दिवाळीच्या आधी पासूनच तयारी करतात.
धनतेरस या शब्दाचा अर्थ आहे ‘धनाचा तेरावा दिवस.’ तेराव्या दिवशी लक्ष्मीची पूजा केल्यास धन, आरोग्य आणि सुखसमृद्धी येते, अशी श्रद्धा आहे. या दिवशी घरे सजवून, त्याठिकाणी लक्ष्मी पूजन केले जाते. सकाळी उठल्यावर स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे धारण करणे अनिवार्य आहे. पूजेच्या आधी घराची स्वच्छता करून त्यावर रांगोळी काढावी आणि रंगीत फुलांनी सजावट करावी. धन्वंतरीला प्रसन्न करण्यासाठी या दिवशी लोण्याचे किंवा तेलाचे दीप लावले जातात.
धनत्रयोदशीला देवी लक्ष्मी, भगवान धन्वंतरी, आणि यमराज यांची पूजा केली जाते. विशेषतः प्रदोष काळात, म्हणजेच सूर्यास्तानंतर एक ते दोन तासांत ही पूजा करणे उत्तम मानले जाते. लक्ष्मीच्या मूर्तीसमोर दिवा लावून फुल, धूप, अक्षता आणि प्रसाद अर्पण करावा. यामध्ये नारळ, फळे आणि गोड पदार्थ प्रसाद म्हणून ठेवले जातात. आरोग्य आणि दीर्घायुष्यासाठी भगवान धन्वंतरीची पूजा केली जाते, तसेच दीपदान करून यमराजाचीही आराधना केली जाते. यामुळे घरात चांगले आरोग्य आणि आर्थिक स्थैर्य टिकून राहते, असे मानले जाते.
धनत्रयोदशीच्या दिवशी नवीन वस्त्र, दागिने, आणि विशेषत: सोन्याचे दागिने खरेदी करणे शुभ मानले जाते. या दिवशी केलेल्या खरेदीमुळे देवी लक्ष्मीची कृपा लाभते, अशी श्रद्धा आहे. काही लोक या दिवशी चांदीच्या वस्तू, किचनच्या साधनसामग्री किंवा नवीन वस्त्र खरेदी करतात. देवी लक्ष्मीच्या स्वागतासाठी घरात उजळून राहील असे दीपक लावले जातात आणि रांगोळ्यांनी घर सजवले जाते. लक्ष्मी पूजेसाठी मृत्तिकेच्या किंवा धातूच्या मूर्तींचा वापर केला जातो.
धनतेरसच्या दिवशी देवी लक्ष्मीच्या आगमनासाठी लोक घरोघरी दीप लावतात. तसेच, घराच्या बाहेर यमासाठी एक दिवा ठेवावा, ज्याला यमदीपदान म्हणतात. यामुळे घरात अपमृत्यू होणार नाही आणि संकटे दूर राहतील, असा विश्वास आहे. आरोग्य, धन, आणि समृद्धीसाठी श्रीसूक्ताचा पठन करणेही शुभ मानले जाते.
धनत्रयोदशीच्या दिवशी सकाळपासूनच विविध विधी केले जातात. या दिवशी सुवासिक फुले, धूप, आणि उदबत्ती अर्पण करावी. पूजा करताना, देवी लक्ष्मीच्या प्रतिमेला पांढरे कमळ अर्पण करावे. ही पूजा संपल्यानंतर प्रसादामध्ये गूळ, नारळ, लाडू किंवा अन्य गोड पदार्थ समर्पित करावे.
