# जगभरातील ३,१६० पक्षी प्रजातींच्या गाण्यांचा शास्त्रज्ञांनी केला अभ्यास
उत्क्रांती आणि पर्यावरणानुसार बदलतात पक्ष्यांच्या आवाजाच्या पद्धती
पक्ष्यांचे गाणे हे केवळ मधुर आवाज नसून त्यांच्या संवादाचे महत्त्वाचे माध्यम आहे. एका नवीन जागतिक अभ्यासातून समोर आले आहे की हजारो पक्ष्यांच्या गाण्यांमध्ये काही समान ध्वनी नमुने आढळतात. संशोधकांनी ३,१६० पक्षी प्रजातींच्या १ लाखांहून अधिक गाण्यांच्या रेकॉर्डिंगचा अभ्यास केला. या संशोधनातून पक्ष्यांचे आवाज उत्क्रांती, अधिवास आणि संवादाची गरज यानुसार तयार होत असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. जंगल, मोकळे प्रदेश आणि हवामान यांचाही पक्ष्यांच्या गाण्यावर मोठा परिणाम होतो.
मुंबई : पक्ष्यांचे गाणे आणि आवाज यावर करण्यात आलेल्या एका मोठ्या जागतिक अभ्यासातून शास्त्रज्ञांना अनेक महत्त्वाची माहिती मिळाली आहे. संशोधनानुसार, वेगवेगळ्या प्रजातींचे पक्षी वेगवेगळ्या प्रकारे गात असले तरी त्यांच्या गाण्यांमध्ये काही समान मूलभूत ध्वनी नमुने आढळतात.
या अभ्यासात जगभरातील ३,१६० पॅसेरीन पक्षी प्रजातींच्या १,१६,००० गाण्यांच्या रेकॉर्डिंगचे विश्लेषण करण्यात आले. हे रेकॉर्डिंग नागरिक विज्ञान प्रकल्पांमधून जमा करण्यात आले होते. संशोधकांनी पक्ष्यांच्या आवाजातील वारंवारता आणि वेळेनुसार होणारे बदल यांचा अभ्यास केला.
पक्ष्यांचे गाणे हे संवादाचे साधन आहे. पक्षी जोडीदारांना आकर्षित करण्यासाठी, आपला प्रदेश सुरक्षित ठेवण्यासाठी आणि इतर पक्ष्यांशी संपर्क साधण्यासाठी गाण्यांचा वापर करतात. त्यामुळे त्यांचा आवाज दूरपर्यंत स्पष्ट पोहोचणे आवश्यक असते.
संशोधकांनी शोधून काढले की बहुतेक पक्ष्यांची गाणी ८ प्रमुख ध्वनी आकृतिबंधांपासून तयार होतात. हे नमुने पक्षी वेगवेगळ्या पद्धतीने एकत्र करून आपली वैशिष्ट्यपूर्ण गाणी तयार करतात.
या आठ नमुन्यांमध्ये विविध प्रकारचे ट्रिल, शिट्ट्या, अराजक ध्वनी आणि हार्मोनिक स्टॅक यांचा समावेश आहे. अनेक पक्षी आपल्या गाण्यांमध्ये दोन ते आठ प्रकारचे नमुने वापरतात.
अभ्यासात असेही दिसून आले की ६५.३ टक्के पक्षी प्रजाती त्यांच्या बहुतांश गाण्यांमध्ये एकाच प्रमुख ध्वनी नमुन्याचा वापर करतात. तर काही प्रजाती अनेक नमुने मिसळून अधिक वैविध्यपूर्ण गाणी तयार करतात.
अधिवासानुसार बदलते पक्ष्यांच्या गाण्याची शैली
पक्षी कुठे राहतात याचाही त्यांच्या गाण्यावर मोठा प्रभाव पडतो. लांब अंतरावर संवाद साधणारे पक्षी साधे आणि स्पष्ट आवाज वापरतात, जे दूरपर्यंत सहज पोहोचू शकतात.
याउलट, कमी अंतरावर संवाद साधणारे पक्षी अधिक जलद आणि गुंतागुंतीचे आवाज वापरतात. या आवाजांमध्ये अधिक माहिती असते, मात्र ते दूर जाताना सहज बदलू शकतात.
संशोधनात उष्णकटिबंधीय जंगल आणि समशीतोष्ण प्रदेशातील पक्ष्यांमध्ये फरक आढळला. घनदाट जंगलातील पक्षी साधी गाणी वापरतात कारण झाडे आणि आर्द्र हवा गुंतागुंतीचे आवाज बदलू शकतात.
समशीतोष्ण भागातील पक्षी मात्र वेगवान आणि अधिक जटिल शिट्ट्या व ट्रिल वापरतात. या भागात जोडीदार मिळवण्यासाठी स्पर्धा अधिक असल्याने अशा आवाजांना महत्त्व असू शकते.
उत्क्रांतीचा पक्ष्यांच्या गाण्यावर सर्वाधिक प्रभाव
संशोधकांच्या मते, पक्ष्यांच्या गाण्यावर उत्क्रांतीचा सर्वात मोठा प्रभाव आहे. अभ्यासातून असे समोर आले की पक्ष्यांच्या उत्क्रांती इतिहासामुळे त्यांच्या गाण्यांमधील सुमारे ८२ टक्के फरक स्पष्ट होतो.
याशिवाय पक्ष्यांची शरीररचना, वीण पद्धती आणि पर्यावरण यांचाही आवाजाच्या शैलीवर परिणाम होतो. काही प्रजातींमध्ये एकापेक्षा जास्त माद्यांसोबत संबंध ठेवणारे नर अधिक गुंतागुंतीची गाणी वापरतात.
या संशोधनामुळे पक्ष्यांच्या संवाद पद्धती, उत्क्रांती आणि पर्यावरणातील संबंध समजून घेण्यास मदत होणार आहे. भविष्यात पक्ष्यांच्या आवाजाच्या अभ्यासातून जैवविविधतेबाबत आणखी महत्त्वाची माहिती मिळू शकते.
