नवीन स्थापन झालेल्या प्रायव्हेट लिमिटेड आणि फार्मर प्रोड्युसर कंपन्यांनी कोणती काळजी घ्यावी

सीए जयंती कुलकर्णी कुडाळ

शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट करण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने वेगवेगळ्या योजना राबवल्या आहेत. त्याचाच एक भाग म्हणून शेतकरी कंपन्या (फार्मर प्रोड्युसर कंपनी) स्थापन केल्या आहेत. या कंपन्याद्वारे सेंद्रिय पद्धतीने शेती उत्पन्न घेऊन तसेच यांत्रिकीकरणाद्वारे शेती करून शेतकऱ्याचे उत्पन्न दुप्पट होऊ शकते. या सरकारी योजनांचा फायदा ग्रामीण भागातील सर्व शेतकऱ्यांनी नक्कीच घेतला पाहिजे.
परंतु आपल्याकडील शेतकऱ्यांना कायदेशीर बाबी समजून घेण्यासाठी वेळ नसतो. त्यामुळे आज आपण नवीन स्थापन झालेल्या प्रायव्हेट लिमिटेड कंपनी (PLC) आणि फार्मर प्रोड्युसर कंपनी (FPC)  संदर्भात आवश्यक कोणती काळजी  घ्यावी, कोणते अनुपालन करणे आवश्यक आहे हे सर्वसामान्य व्यक्तीस समजेल अशा सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत.

एखादी कंपनी सुरू करणे ही एक अभिमानाची गोष्ट आहे. पण फक्त व्यवसाय चालू ठेवणे पुरेसे नाही तर कायदेशीर आणि आर्थिक नियमांचे पालन करणेही तितकेच गरजेचे आहे.
तुमची कंपनी प्रायव्हेट लिमिटेड कंपनी (PLC) असो किंवा फार्मर प्रोड्युसर कंपनी (FPC), खाली दिलेली माहिती तुम्हाला दंड, अडचणी टाळण्यासाठी आवश्यक नियम समजून घेण्यासाठी मदत करेल.
I. प्रत्येक कंपनीने पालक कराव्यात अशा सामान्य जबाबदाऱ्या

1. बोर्ड मिटिंग्स घेणे
वर्षभरात किमान ४ संचालक मंडळ सभा घ्याव्यात.
दोन सभांमध्ये १२० दिवसांपेक्षा जास्त अंतर नसावे.
प्रत्येक सभेचे इतिवृत्त (minutes) ठेवणे आवश्यक आहे.
प्रत्येक डायरेक्टरने इतर कंपन्यांतील सहभागाची Form MBP-1 मध्ये माहिती द्यावी व अपात्र नसल्याचे Form DIR-8 मध्ये जाहीर करावे.

2. वार्षिक सर्वसाधारण सभा (AGM)

पहिली AGM कंपनी स्थापन झाल्यानंतर ९ महिन्यांत घ्यावी.
दरवर्षी AGM ही ३० सप्टेंबर पर्यंत घेणे आवश्यक असते.
सभेसाठी २१ दिवस आधी सूचना द्यावी लागते.
यामध्ये आर्थिक अहवाल मंजूर करणे, डायरेक्टर व ऑडिटर नियुक्त करणे ही कामे होतात.

3. ऑडिट करणे
कंपनीसाठी एक चार्टर्ड अकाउंटंट (CA) नियुक्त करून आर्थिक खात्याचे वार्षिक ऑडिट करणे गरजेचे आहे.

4. ROC कडे फॉर्म्स भरावे (MCA पोर्टलवर)

खाली दिलेला माहितीचा टेबल व्यवस्थित आणि नीटसरीत्या सादर केला आहे:

5. इन्कम टॅक्स संदर्भातील गोष्टी
Advance Tax वेळेवर भरणे.
TDS/TCS कापणे, भरणे आणि त्रैमासिक रिपोर्ट्स फाईल करणे.
कंपनीला कोणतेही उत्पन्न माफ नसल्यामुळे कंपनीचे उत्पन्न शून्य असेल तरीही आयटीआर दाखल करावे लागते.

6. GST संदर्भातील जबाबदाऱ्या
GSTR-1 आणि GSTR-3B मासिक किंवा तिमाही.
GSTR-9/9C(वार्षिक रिटर्न) – ३१ डिसेंबर.

7. नोंदवही व रेकॉर्ड ठेवणे
कंपनीच्या कार्यालयात खालील गोष्टी ठेवणे आवश्यक आहे:
* सदस्यांची नोंद, डायरेक्टर्सची नोंद
* सभेचे इतिवृत्त मिनिट्स
* हिशोबाच्या वह्या
* कराचे कागदपत्र, बँक स्टेटमेंट, कायदेशीर दस्तऐवज

II. फार्मर प्रोड्युसर कंपनी (FPC) साठी विशेष सूचना

FPC ही शेतकऱ्यांच्या हितासाठी स्थापन केली जाते, त्यामुळे काही अतिरिक्त गोष्टी लक्षात घ्याव्यात:
किमान ५ डायरेक्टर्स शेतकरी असावेत किंवा शेतीतील तज्ज्ञ.
शेती उत्पादन, विक्री, प्रक्रिया याबाबत घेतलेले निर्णय स्पष्ट व पारदर्शकपणे नोंद करा.
सरकारकडून मिळालेल्या अनुदानाचे योग्य हिशेब ठेवणे, संबंधित विभागांना अहवाल देणे.
NABARD, कृषी मंत्रालय यांच्या योजनांची माहिती घ्या.
अंतर्गत ऑडिट शिफारसीय आहे, जरी अनिवार्य नसेल तरी.

III. काही उपयुक्त सूचना – काम सोपे करण्यासाठी
1. Compliance Calendar तयार करा
सर्व तारखा लक्षात ठेवण्यासाठी.

2. CA/CS यांची मदत घ्या
चुका, विलंब टाळण्यासाठी.

3. डिजिटल कॉपी ठेवा
सगळे रेकॉर्ड सॉफ्ट कॉपीमध्ये ठेवा.

4. AOA आणि नियमांचे पालन आहे का हे तपासा. कंपनीचे संविधान वेळोवेळी पाहा.

5. आंतरिक तपासणी यंत्रणा ठेवा. खर्च, व्यवहार योग्य पद्धतीने चालतात का यावर लक्ष ठेवा.

6. कर्मचारी संदर्भातील नियम पाळा
EPF, ESI, प्रोफेशनल टॅक्स इत्यादी लागू असल्यास ते पाळणे आवश्यक आहे.

7. डेटा प्रोटेक्शन
सदस्य वा ग्राहकांची माहिती सुरक्षित ठेवा. नवीन कायदे याबाबत कठोर आहेत.

जर हे नियम पाळले नाहीत तर?
दंड लागू शकतो
डायरेक्टर अपात्र ठरू शकतो.
कंपनी “non-compliant” होऊ शकते
सरकारी सवलती/ग्रामशेती योजना मिळणार नाहीत
कायदेशीर अडचणी येऊ शकतात.

निष्कर्ष
नवीन कंपनी सुरू करणे म्हणजे फक्त व्यवसाय नव्हे, तर जबाबदारी स्वीकारणे देखील आहे. वरील नियम वेळेवर पाळल्यास तुम्ही सर्व अडचणींपासून सुटका करून घेऊ शकता आणि कंपनीची भरभराट करून घेऊ शकता.