दोडामार्ग :सुहास देसाई :सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील तिलारीच्या घनदाट जंगलात निसर्ग संशोधक संजय सावंत यांना ‘बोसेनबर्गिया टिलीफोलिया’ (Boesenbergia tiliifolia) या अत्यंत दुर्मिळ वनस्पतीचा प्रथमच शोध लागला आहे. सावंत यांच्या या महत्त्वपूर्ण शोधामुळे तिलारी खोऱ्याच्या जैवविविधतेत आणखी एका दुर्मिळ प्रजातीची भर पडली आहे. वनस्पतीशास्त्राचे प्रोफेसर डॉ. विजय पैठणे व डॉ. अनिल भुक्तार यांनी या वनस्पतीची ओळख पटवून सावंत यांच्या शोधकार्यावर शिक्कामोर्तब केले.
‘बोसेनबर्गिया टिलीफोलिया’ ही वनस्पती सामान्यतः खूप कमी ठिकाणी आढळते आणि तिच्या अस्तित्वाची नोंद महाराष्ट्रात फारशी नाही. त्यामुळे सावंत यांचा हा शोध केवळ तिलारीसाठीच नव्हे, तर संपूर्ण महाराष्ट्राच्या वनस्पतीशास्त्रासाठी महत्त्वाचा मानला जात आहे. डॉ. विजय पैठणे यांनी केलेल्या निश्चितीमुळे या शोधाला शास्त्रीय अधिष्ठान मिळाले आहे.
भारतासाठी प्रदेशनिष्ठ असलेली ही प्रजात पश्चिम घाटातील कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ राज्यात आढळते. ‘बोसेनबर्गिया टिलीफोलिया’ या प्रजातीला मराठीमध्ये कचूर किंवा कपूरकचारी असे म्हणतात.
संजय सावंत यांच्यासारखे तळमळीचे निसर्ग अभ्यासक आणि संशोधक आपल्या अवतीभवतीच्या निसर्गाचे महत्त्व आपल्यासमोर आणत आहेत. त्यांच्या या शोधकार्यामुळे तिलारी खोऱ्याच्या अनमोल जैवविविधतेकडे अधिक लक्ष वेधले गेले आहे आणि भविष्यात अशा अनेक दुर्मिळ प्रजातींचा शोध लागण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
तिलारीच्या घनदाट जंगलात ‘बोसेनबर्गिया टिलीफोलिया’ (Boesenbergia tiliifolia (Baker) Kuntze (Zingiberaceae)) या वनस्पतीची पहिली नोंद झाली, जी ‘जर्नल ऑफ थ्रेटन्ड टॅक्सा’ (Journal of Threatened Taxa) या प्रतिष्ठित जर्नलमध्ये ‘Boesenbergia tliifolia (Baker) Kuntze (Zingiberaceae) – a new record for Maharashtra, India’ या नावाने प्रसिद्ध झाली आहे. हा शोध केवळ एक नवीन नोंद नसून, तिलारी खोऱ्याच्या समृद्ध जैवविविधतेचे आणि तिच्या संरक्षणाच्या गरजेवर प्रकाश टाकणारा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.
शोधकार्याची प्रेरणा आणि महत्त्व
संजय सावंत, जे वनश्री फाउंडेशन, सिंधुदुर्ग या संस्थेच्या माध्यमातून वन्यजीव-मानव संघर्ष, जैवविविधता संरक्षण, संवर्धन आणि संशोधनासाठी तिलारी खोऱ्यात अथकपणे काम करत आहेत, त्यांच्या दीर्घकालीन निरीक्षण आणि अभ्यासाचे हे फळ आहे. त्यांच्या या शोधकार्याला निसर्गाबद्दलची त्यांची असीम जिज्ञासा आणि जैवविविधतेच्या संरक्षणाची तळमळ हीच खरी प्रेरणा आहे. डॉ. विजय पैठणे यांनी या वनस्पतीची अचूक ओळख पटवून या शोधाला वैज्ञानिक अधिष्ठान दिले.
‘बोसेनबर्गिया टिलीफोलिया’ सारख्या नवीन प्रजातीची नोंद होणे हे त्या परिसंस्थेच्या आरोग्याचे आणि समृद्धीचे द्योतक आहे. प्रत्येक प्रजाती, मग ती लहान असो वा मोठी, परिसंस्थेतील अन्नसाखळी आणि नैसर्गिक संतुलनात महत्त्वाची भूमिका बजावते. अशा नोंदींमुळे शास्त्रज्ञांना त्या परिसरातील जैवविविधतेचा अभ्यास करण्यास, तिच्या संरक्षणासाठी योजना आखण्यास आणि मानवी हस्तक्षेपाचे परिणाम समजून घेण्यास मदत होते.
जैवविविधतेसमोरील आव्हाने आणि संरक्षणाची गरज
आज वाढते शहरीकरण, अवैध वृक्षतोड, अवैध शिकार, खाणउद्योग आणि मोनोकल्चर (एकाच प्रकारच्या पिकांची लागवड) यामुळे जगभरातील जैवविविधता धोक्यात आली आहे. अनेक प्रजाती वेगाने नामशेष होत आहेत किंवा नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. अशा परिस्थितीत, संजय सावंत यांच्यासारख्या निसर्ग अभ्यासकांचे संशोधन कार्य अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. त्यांच्यासारखे संशोधक दुर्लक्षित किंवा अज्ञात प्रजातींचा शोध घेऊन, त्यांच्या अस्तित्वावर प्रकाश टाकतात आणि त्यांच्या संरक्षणासाठी आवश्यक माहिती उपलब्ध करून देतात. हे कार्य जैवविविधतेच्या संवर्धनासाठी एक मजबूत आधारस्तंभ आहे.
संजय सावंत यांचे पूर्वीचे योगदान
संजय सावंत यांचे हे पहिलेच महत्त्वाचे योगदान नाही. यापूर्वीही त्यांनी तिलारी खोऱ्यातील ‘बायोल्युमिनन्स’ (bioluminance) म्हणजे जीव-प्रकाशमानतेची महत्त्वपूर्ण निरीक्षणे नोंदवली आहेत. डॉ. एस. व्ही. मोरे, कीटकशास्त्र संशोधक, यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी महाराष्ट्रालगतच्या गोवा राज्याच्या यादीत ६ नवीन कीटकांच्या नोंदी केल्या आहेत, ज्या त्यांच्या कीटकशास्त्रातील सखोल अभ्यासाची साक्ष देतात. याव्यतिरिक्त, सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या (सरिश्रुप) काही नवीन नोंदीही वैज्ञानिक जर्नलमध्ये प्रसिद्धीसाठी प्रलंबित आहेत, ज्यातून त्यांच्या बहुआयामी संशोधन कार्याची व्याप्ती दिसून येते.
‘बोसेनबर्गिया टिलीफोलिया’ (Boesenbergia tiliifolia) या वनस्पतीला अनेक औषधी गुणधर्म असल्याचे आढळून आले आहे. ही वनस्पती Zingiberaceae (आले) कुळातील असून, दक्षिणपूर्व आशियामध्ये पारंपरिक औषधांमध्ये आणि पाककृतींमध्ये तिचा वापर केला जातो.
संजय सावंत, डॉ. विजय पैठणे डॉ. अनिल भुक्तार यांचा ‘बोसेनबर्गिया टिलीफोलिया’ चा शोध हा केवळ एक वैज्ञानिक शोध नसून, तो निसर्ग आणि मानवी समाजातील सखोल संबंधांचे प्रतीक आहे. हे कार्य आपल्याला जैवविविधतेचे महत्त्व अधोरेखित करते आणि तिच्या संरक्षणासाठी सामूहिक प्रयत्न करण्याची प्रेरणा देते. तिलारी खोऱ्यासारख्या समृद्ध नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण करणे ही आपली नैतिक आणि पर्यावरणीय जबाबदारी आहे, जेणेकरून भविष्यातील पिढ्यांनाही या नैसर्गिक वारशाचा लाभ घेता येईल.
संशोधनाचे महत्त्व:
संजय सावंत, डॉ. विजय पैठणे व डॉ. अनिल भुक्तार यांनी महाराष्ट्रात या वनस्पतीची नोंद केल्याने, तिच्या स्थानिक उपलब्धतेबद्दल आणि संभाव्य औषधी उपयोगांबद्दल अधिक संशोधनासाठी मार्ग खुला झाला आहे. वाढत्या शहरीकरणामुळे आणि पर्यावरणाच्या ऱ्हासामुळे अनेक औषधी वनस्पती धोक्यात येत असताना, अशा नवीन नोंदी त्यांचे संरक्षण आणि संवर्धन करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण ठरतात.
