तरुण महिलांमध्ये कमी जागरूकतेमुळे उशिरा निदानाचा धोका
तज्ज्ञांचा इशारा: वय काहीही असो, स्तनांच्या आरोग्याकडे लक्ष आवश्यक
स्तनाचा कर्करोग हा केवळ चाळीस किंवा पन्नाशीपुढील महिलांचा आजार असल्याची धारणा अजूनही समाजात खोलवर रुजलेली आहे. मात्र वैद्यकीय आकडेवारीनुसार, ४० वर्षांखालील तरुण महिलांमध्येही या आजाराचे प्रमाण वाढताना दिसत आहे. कमी जागरूकता, सामाजिक संकोच आणि चुकीच्या समजुतींमुळे अनेक तरुण स्त्रिया लक्षणांकडे दुर्लक्ष करतात. यामुळे निदान उशिरा होत असून उपचारांमध्ये विलंब होतो. तज्ज्ञांच्या मते, वयाची पर्वा न करता स्तनांच्या आरोग्याविषयी जागरूकता अत्यंत गरजेची आहे.
पुणे : बऱ्याच काळापासून स्तनाचा कर्करोग हा वृद्ध महिलांमध्ये होणारा आजार असल्याचे चित्र रंगवले गेले आहे. चाळीस, पन्नास किंवा रजोनिवृत्तीनंतरच हा धोका असल्याची समजूत समाजात पक्की झाली आहे. या समजुतीमुळे तरुण महिलांनी स्वतःला या आजारापासून दूर समजणे ही गंभीर समस्या ठरत आहे. प्रत्यक्षात, स्तनाचा कर्करोग वय पाहत नाही आणि तरुण वयातही तो होऊ शकतो.
तज्ज्ञांच्या मते, वयानुसार धोका वाढतो हे खरे असले तरी “वृद्ध महिलांमध्ये अधिक सामान्य” ही संकल्पना हळूहळू “फक्त वृद्ध महिलांनाच होतो” इतपत मर्यादित झाली. याचा परिणाम असा झाला की, २० किंवा ३० वयोगटातील महिलांना स्तनात गाठ, वेदना किंवा बदल जाणवले तरी त्या ताण, हार्मोन्स किंवा किरकोळ कारणे समजून दुर्लक्ष करतात. कधी कधी हा विलंब अमूल्य वेळ वाया घालवतो.
तरुण महिलांमध्ये जागरूकता कमी का? यामागे स्क्रीनिंगविषयी असलेली माहितीही कारणीभूत आहे. सरासरी जोखीम असलेल्या महिलांसाठी ४० वर्षांनंतर मॅमोग्रामची शिफारस केली जाते. वैद्यकीयदृष्ट्या योग्य असले तरी, यामुळे तरुण महिलांना स्तनांचे आरोग्य आपली चिंता नाही असा चुकीचा संदेश जातो. अनेकदा कोणीतरी स्पष्टपणे सांगत नाही की, तरुण असलात तरी शरीरातील बदलांकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.
भारतीय समाजातील सांस्कृतिक घटक देखील मोठी भूमिका बजावतात. स्तनांविषयी उघडपणे बोलणे अजूनही अनेकांना अस्वस्थ करणारे वाटते. तरुण महिलांकडून गंभीर आजाराबाबत चिंता व्यक्त करणे अपेक्षित धरले जात नाही. त्या सक्षम, व्यस्त आणि आयुष्यात पुढे जाणाऱ्या असाव्यात, अशी सामाजिक अपेक्षा असते. कर्करोग ही प्रतिमा या अपेक्षांमध्ये बसत नाही.
या संदर्भात डॉ. गरिमा डागा, वरिष्ठ सल्लागार, सर्जिकल ऑन्कोलॉजी, RGCIRC (राजीव गांधी कर्करोग संस्था आणि संशोधन केंद्र) यांनी प्रहार डिजिटलला सांगितले की, ४० वर्षांखालील महिलांमध्ये स्तनाच्या कर्करोगाची प्रकरणे वाढताना दिसत आहेत. ही बाब भीती निर्माण करण्यासाठी नव्हे, तर जागरूकता आणि लवकर निदानासाठी लक्ष वेधणारी आहे.
आकडेवारी काय सांगते? जागतिक स्तरावर स्तनाचा कर्करोग हा महिलांमध्ये सर्वाधिक आढळणारा कर्करोग आहे. भारतामध्येही स्तनाचा कर्करोग गर्भाशयाच्या ग्रीवेच्या कर्करोगाला मागे टाकत सर्वाधिक निदान होणारा आजार ठरला आहे. विशेष म्हणजे, पाश्चात्य देशांच्या तुलनेत भारतीय महिलांमध्ये कमी वयात निदानाचे प्रमाण जास्त आहे. काही प्रकरणे ३० च्या सुरुवातीला, तर कधी २० च्या उत्तरार्धातही आढळतात.
तज्ज्ञांच्या मते, तरुण महिलांमध्ये हा कर्करोग तुलनेने कमी प्रमाणात असला तरी तो अधिक आक्रमक स्वरूपाचा असू शकतो आणि अनेकदा उशिरा निदान होतो. जीवनशैलीतील बदल, आनुवंशिक घटक, पर्यावरणीय परिणाम, विलंबित बाळंतपण, लठ्ठपणा ही यामागची काही कारणे आहेत. तसेच, तरुण महिलांमध्ये दाट स्तन ऊती असल्यामुळे स्वतःची तपासणी आणि इमेजिंग अधिक आव्हानात्मक ठरते.
कौटुंबिक इतिहास आणि आनुवंशिकता देखील महत्त्वाची भूमिका बजावते. BRCA1 आणि BRCA2 सारखी उत्परिवर्तने स्तनाच्या कर्करोगाचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढवतात. मजबूत कौटुंबिक इतिहास असलेल्या तरुण महिलांनी डॉक्टरांशी अनुवांशिक समुपदेशन आणि नियमित देखरेखीबाबत चर्चा करावी, असा सल्ला तज्ज्ञ देतात.
उत्साहवर्धक बाब म्हणजे, सुरुवातीच्या टप्प्यात आढळलेला स्तनाचा कर्करोग वयाची पर्वा न करता बहुतेक वेळा उपचारक्षम असतो. आधुनिक इमेजिंग, शस्त्रक्रिया, लक्ष्यित थेरपी आणि रेडिएशनमधील प्रगतीमुळे तरुण रुग्णांना प्रभावी उपचार मिळत आहेत. अनेक महिला उपचारांनंतर पुन्हा करिअर, कुटुंब आणि दीर्घकालीन उद्दिष्टांकडे वळताना दिसतात.
तज्ज्ञांचा स्पष्ट संदेश आहे : स्तनांच्या आरोग्याविषयी जागरूकता लवकर सुरू झाली पाहिजे. ४० वर्षांखालील महिलांनी नियमितपणे स्वतःची स्तन तपासणी करावी आणि कोणतीही शंका असल्यास विलंब न करता वैद्यकीय सल्ला घ्यावा. स्तनाचा कर्करोग योग्य वयाची वाट पाहत नाही आणि त्याकडे आपले दुर्लक्षही नसावे.
