नवरात्रोत्सवात ललिता पंचमीला धार्मिक आणि आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून विशेष महत्त्व आहे. अश्विन महिन्यातील शुक्ल पक्षातील पंचमीला ललिता पंचमी साजरी केली जाते. हा दिवस आदिशक्ती श्री ललिता त्रिपुरसुंदरी देवीच्या उपासनेला समर्पित आहे. महाराष्ट्रासह देशातील विविध भागांत या दिवशी देवीची पूजा, व्रत आणि धार्मिक विधी करण्याची परंपरा आहे.
ललिता देवीला ललिता त्रिपुरसुंदरी, षोडशी आणि राजराजेश्वरी अशा नावांनीही ओळखले जाते. शक्ती उपासनेच्या परंपरेत देवीचे हे रूप सौंदर्य, ज्ञान, करुणा आणि दिव्य शक्तीचे प्रतीक मानले जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार, देवी ललितेची भक्तिभावाने उपासना केल्याने सुख, समृद्धी, मानसिक बळ आणि जीवनातील अडचणींवर मात करण्याची शक्ती प्राप्त होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
ललिता पंचमीला देवीची विशेष पूजा केली जाते. काही ठिकाणी या व्रताला ‘उपांग ललिता व्रत’ असेही म्हटले जाते. या दिवशी सकाळी स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान केली जातात. देवघर स्वच्छ करून देवीच्या प्रतिमेसमोर दिवा लावला जातो. देवीला हळद, कुंकू, अक्षता, फुले आणि हार अर्पण करून धूप, दीप आणि नैवेद्य दाखविला जातो. त्यानंतर देवीची आरती करून तिचे स्मरण केले जाते. आपल्या श्रद्धेनुसार काही भाविक उपवास करतात, तर काही जण फलाहार करून देवीची उपासना करतात.
ललिता पंचमीच्या दिवशी ललिता सहस्रनामाचे पठण किंवा श्रवण करण्यालाही विशेष महत्त्व आहे. श्रीविद्या उपासना परंपरेत श्रीचक्राची पूजा आणि विशिष्ट मंत्रांचा जप केला जातो. मात्र, हे विधी संबंधित परंपरेनुसार आणि जाणकारांच्या मार्गदर्शनाखाली केले जातात. सामान्य भाविकही घरी देवीच्या प्रतिमेसमोर दिवा लावून, फुले अर्पण करून आणि मनोभावे प्रार्थना करून पूजा करू शकतात.
घरी साध्या पद्धतीने पूजा करताना ‘ॐ श्री ललितायै नमः’ या मंत्राचा जप करता येतो. आपल्या श्रद्धेनुसार ११, २१ किंवा १०८ वेळा मंत्रजप करून देवीचे स्मरण केले जाते. त्यानंतर फळे, खीर किंवा घरात तयार केलेला सात्त्विक पदार्थ नैवेद्य म्हणून दाखवून आरती केली जाते. उपवास करणे प्रत्येकासाठी बंधनकारक नसून, आपल्या प्रकृतीनुसार आणि कौटुंबिक परंपरेनुसार उपासना करता येते.
पौराणिक कथांनुसार, भंडासुर नावाच्या असुराचा वध करण्यासाठी देवी ललिता प्रकट झाली. या कथेत देवीचे सामर्थ्य, दुष्ट शक्तींवरील विजय आणि धर्माचे संरक्षण यांचे वर्णन आढळते. त्यामुळे ललिता देवीची उपासना ही केवळ सुखसमृद्धीसाठीच नव्हे, तर अंतर्गत सामर्थ्य, आत्मविश्वास आणि आध्यात्मिक उन्नतीसाठीही महत्त्वाची मानली जाते.
यंदा गुरुवार, १५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी ललिता पंचमी साजरी केली जात आहे. या दिवशी देवीची पूजा, मंत्रजप, सहस्रनामाचे पठण आणि आपल्या श्रद्धेनुसार व्रत करण्याची परंपरा आहे. ललिता पंचमी हा देवीच्या शक्तीचे स्मरण करण्याचा आणि भक्तिभावाने तिच्या चरणी प्रार्थना करण्याचा दिवस मानला जातो. या पूजेमध्ये बाह्य विधींबरोबरच श्रद्धा, मनाची एकाग्रता आणि सात्त्विक भावनेलाही विशेष महत्त्व आहे.
ललिता पंचमीची पूजा
नवरात्रातील ललिता पंचमीच्या दिवशी आदिशक्ती श्री ललिता त्रिपुरसुंदरी देवीची भक्तिभावाने पूजा केली जाते. या दिवशी देवीचे पूजन करून तिचा आशीर्वाद प्राप्त व्हावा, सुखसमृद्धी नांदावी आणि कुटुंबात आनंद व शांती राहावी, अशी प्रार्थना केली जाते. ललिता पंचमीची पूजा घरच्या घरी साध्या पद्धतीनेही करता येते.
१. पूजेची पूर्वतयारी : सकाळी लवकर उठून स्नान करावे. स्वच्छ वस्त्रे परिधान करून देवघर आणि पूजेची जागा स्वच्छ करावी. पूजेसाठी पाट, देवीची प्रतिमा किंवा मूर्ती, हळद, कुंकू, अक्षता, फुले, हार, धूप, दीप, नैवेद्य आणि पूजेचे इतर साहित्य तयार ठेवावे.
२. देवीची स्थापना : पाटावर स्वच्छ वस्त्र अंथरून त्यावर श्री ललिता त्रिपुरसुंदरी देवीची प्रतिमा किंवा मूर्ती ठेवावी. देवीसमोर तुपाचा किंवा तेलाचा दिवा लावावा. धूप लावून पूजेच्या जागी प्रसन्न आणि पवित्र वातावरण निर्माण करावे.
३. संकल्प : हातात थोडे पाणी आणि अक्षता घेऊन मनोभावे देवीची प्रार्थना करावी. आपल्या कुटुंबाच्या सुखसमृद्धीसाठी, आरोग्यासाठी, शांतीसाठी आणि कल्याणासाठी पूजा करीत असल्याचा संकल्प करावा. त्यानंतर हातातील पाणी सोडावे.
४. देवीचे आवाहन व पूजन : देवीचे स्मरण करून तिच्या चरणी नमस्कार करावा. हळद, कुंकू, अक्षता, फुले आणि हार अर्पण करावा. उपलब्ध असल्यास लाल रंगाची फुले अर्पण करावीत. देवीला भक्तिभावाने नमस्कार करून तिची कृपा प्राप्त होण्यासाठी प्रार्थना करावी.
५. मंत्रजप : देवीसमोर शांतपणे बसून ‘ॐ श्री ललितायै नमः’ या मंत्राचा जप करावा. आपल्या श्रद्धेनुसार ११, २१ किंवा १०८ वेळा मंत्र म्हणता येतो. शक्य असल्यास ललिता सहस्रनामाचे पठण किंवा श्रवण करावे.
६. नैवेद्य अर्पण : देवीला फळे, खीर, साखर, दूध किंवा घरात तयार केलेला सात्त्विक पदार्थ नैवेद्य म्हणून दाखवावा. नैवेद्य अर्पण करताना देवीचे स्मरण करून सर्वांच्या जीवनात सुख, समाधान आणि समृद्धी नांदावी, अशी प्रार्थना करावी.
७. देवीची आरती : पूजेच्या शेवटी देवीची आरती म्हणावी. आरतीनंतर देवीला नमस्कार करून कुटुंबाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करावी. पूजेमध्ये काही त्रुटी राहिल्या असल्यास त्याबद्दल क्षमायाचना करावी.
८. प्रसाद वाटप व व्रतपालन : पूजेनंतर देवीला अर्पण केलेला नैवेद्य प्रसाद म्हणून कुटुंबातील सदस्यांना वाटावा. आपल्या कौटुंबिक परंपरेनुसार उपवास किंवा फलाहार करावा. प्रकृतीनुसार आहार घ्यावा; उपवास करणे बंधनकारक नाही.
ललिता पंचमीच्या पूजेमध्ये विधींपेक्षा श्रद्धा, भक्तिभाव आणि मनाची एकाग्रता यांना विशेष महत्त्व आहे. घरातील परंपरेनुसार पूजाविधीत बदल असू शकतात. श्रीविद्या परंपरेतील श्रीचक्रपूजा आणि विशेष मंत्रोपासना ही जाणकारांच्या मार्गदर्शनानुसार करावी.
