धनंजय मराठे
राजापूर
पावसाळा सुरू झाला की कोकणातील डोंगर, जंगलकाठ आणि ओलसर उतारांवर अनेक दुर्मीळ वनस्पती नवजीवन धारण करतात. त्यापैकीच एक आकर्षक आणि वैशिष्ट्यपूर्ण वनस्पती म्हणजे चोहळा (Curcuma scaposa). आले-हळद कुळातील ही वनस्पती पश्चिम घाटाच्या समृद्ध जैवविविधतेचे सुंदर प्रतीक मानली जाते.
चोहळा ही बहुवार्षिक कंदयुक्त वनस्पती आहे. उन्हाळ्यात तिचा जमिनीवरील भाग पूर्णपणे नाहीसा होतो, मात्र जमिनीखालील कंद जिवंत राहतात. पावसाच्या पहिल्या सरी पडल्यानंतर त्यातून पुन्हा नवीन पालवी फुटते आणि काही दिवसांत पांढऱ्या शुभ्र, नाजूक फुलांनी ती बहरून जाते. ऋतूचक्राशी जुळवून घेतलेले हे तिचे जीवनचक्र निसर्गाच्या अद्भुत नियोजनाची साक्ष देते.
ही वनस्पती प्रामुख्याने पश्चिम घाटातील महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटकाच्या काही भागांत आढळते. कोकणातील रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि रायगड जिल्ह्यांतील ओलसर डोंगरउतार, जंगलाच्या कडा आणि ओहोळांच्या परिसरात तिचे नैसर्गिक अधिवास आहेत. अनेक ठिकाणी ती समूहाने वाढताना दिसते, जे त्या परिसरातील निरोगी परिसंस्थेचे द्योतक आहे.
चोहळा केवळ सुंदर रानफूल नाही, तर परिसंस्थेतील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तिची फुले परागीभवन करणाऱ्या सूक्ष्म कीटकांना आकर्षित करतात. हे कीटक इतर अनेक वनस्पतींच्या पुनरुत्पादनात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. त्यामुळे अशा वनस्पती जैवविविधतेचे संतुलन राखण्यासाठी मोलाचे योगदान देतात.
आले-हळद कुळातील सदस्य असल्यामुळे तिच्या कंदामध्ये सुगंधी बाष्पनशील तेले आणि इतर जैवसक्रिय घटक आढळतात. स्थानिक लोकपरंपरेत काही ठिकाणी सूज कमी करण्यासाठी आणि जंतुसंसर्गावरील उपचारांमध्ये तिचा वापर केला जात असल्याचे उल्लेख आढळतात. मात्र या औषधी गुणधर्मांबाबत अधिक वैज्ञानिक संशोधनाची आवश्यकता आहे.
दुर्दैवाने, जंगलतोड, अधिवासांचा ऱ्हास, विकासकामे, बदलते हवामान आणि दुर्मीळ वनस्पती उपटून नेण्याच्या वाढत्या घटनांमुळे चोहळ्यासारख्या स्थानिक वनस्पतींचे अस्तित्व धोक्यात येत आहे. एखादी वनस्पती नष्ट होणे म्हणजे केवळ एक फूल हरवणे नव्हे, तर तिच्याशी जोडलेली संपूर्ण जीवनसाखळी कमकुवत होणे होय.
पावसाळ्यात निसर्गभ्रमंती करताना या वनस्पतींचा आदर ठेवणे आवश्यक आहे. फुले तोडू नयेत, कंद उपटू नयेत, छायाचित्रण करताना अधिवासाची हानी होणार नाही याची काळजी घ्यावी आणि परिसर स्वच्छ ठेवावा. निसर्गाचा आनंद घेताना त्याचे संरक्षण करणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.
चोहळा ही केवळ एक रानफूल नाही; ती पश्चिम घाटाच्या समृद्ध जैवविविधतेची जिवंत ओळख आहे. तिचे जतन म्हणजे निसर्गाने आपल्यावर सोपवलेला अमूल्य वारसा भावी पिढ्यांसाठी सुरक्षित ठेवण्याची सामूहिक जबाबदारी आहे
